Πρώτα η γιορτή, μετά το κτήριο
Το ελληνικό θέατρο γεννήθηκε μέσα σε θρησκευτικές γιορτές προς τιμή του Διονύσου. Οι τραγωδίες δεν παίζονταν κάθε βράδυ, ούτε υπήρχε μόνιμη θεατρική σεζόν. Ανέβαιναν σε συγκεκριμένες πολιτικο-θρησκευτικές γιορτές: τα Μεγάλα Διονύσια τον Μάρτιο-Απρίλιο και τα Λήναια τον Ιανουάριο-Φεβρουάριο. Τα έργα διαγωνίζονταν για κρατικά βραβεία, οι ποιητές επιλέγονταν δημόσια και η παρακολούθηση είχε χαρακτήρα πολιτικού καθήκοντος. Ακόμη και οι φτωχοί πολίτες μπορούσαν να λάβουν κρατική επιδότηση, το θεωρικόν, για να παρευρεθούν.
Το Θέατρο του Διονύσου στη νότια κλιτύ της Ακρόπολης χωρούσε περίπου 17.000 θεατές. Οι παραστάσεις άρχιζαν από το πρωί και μπορούσαν να κρατήσουν ως το απόγευμα, με πολλά έργα την ίδια ημέρα και για συνεχόμενες ημέρες. Η Αθήνα παρακολουθούσε ως κοινότητα. Τα έργα άνοιγαν πολιτικά, θρησκευτικά και ηθικά ζητήματα μπροστά σε όλους.
Η δομή της τραγωδίας
Πρόλογος
Η αρχική σκηνή που στήνει το πλαίσιο. Συνήθως ένας ή δύο χαρακτήρες.
Πάροδος
Η είσοδος του χορού — 12-15 μέλη που μπαίνουν στην ορχήστρα τραγουδώντας.
Επεισόδια & Στάσιμα
Εναλλαγή σκηνών διαλόγου (επεισόδια) και χορικών (στάσιμα). Συνήθως 3-5 κύκλοι.
Έξοδος
Τελική σκηνή και αποχώρηση του χορού. Λύση ή καταστροφή.
Υποκριτές και χορός
- Έως 3 υποκριτές: από την εποχή του Σοφοκλή. Ο καθένας έπαιζε πολλούς ρόλους αλλάζοντας προσωπείο.
- Όλοι άντρες: τους γυναικείους ρόλους τους έπαιζαν άντρες.
- Προσωπεία: μεγάλα, ζωγραφισμένα, αναγνωρίσιμα από μακριά. Βοηθούσαν τον ίδιο υποκριτή να αλλάζει ρόλους και έκαναν τον χαρακτήρα καθαρό ακόμη και από τις ψηλές κερκίδες.
- Χορός 15 ατόμων στην τραγωδία (12 στον πρώιμο Αισχύλο). Τραγουδούσαν και χόρευαν περίπλοκη χορογραφία. Εκπαιδεύονταν για μήνες από τον ποιητή και τον οικονομικό χορηγό.
- Κοστούμια: μακριοί χιτώνες και ιμάτια, πιο έντονα από τα καθημερινά ρούχα. Η σκηνή χρειαζόταν μορφές που να φαίνονται από απόσταση.
- Στιλ ερμηνείας: στυλιζαρισμένο, φωνητικά δυνατό, με καθαρές χειρονομίες. Το κοινό στις επάνω κερκίδες έπρεπε να βλέπει και να ακούει.
Οι τρεις μεγάλοι τραγικοί
Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης
- Αισχύλος (~525-456 π.Χ.): ο γηραιότερος. Πρόσθεσε δεύτερο υποκριτή. Έγραψε ~90 έργα· σώζονται 7, μεταξύ τους η τριλογία της Ορέστειας (Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες) — η μόνη πλήρης τραγική τριλογία που σώζεται. Θέματα: δικαιοσύνη, θεϊκή τιμωρία, πολιτική τάξη. Πολέμησε στον Μαραθώνα (490 π.Χ.).
- Σοφοκλής (~497-406 π.Χ.): ο μεσαίος. Πρόσθεσε τρίτο υποκριτή και σκηνογραφία. Έγραψε ~120 έργα· σώζονται 7: Αντιγόνη, Οιδίπους Τύραννος, Οιδίπους επί Κολωνώ, Ηλέκτρα. Θέματα: μοίρα, ατομική συνείδηση απέναντι στο κράτος.
- Ευριπίδης (~480-406 π.Χ.): ο νεότερος και πιο ανήσυχος. Έγραψε ~92 έργα· σώζονται 19, τα περισσότερα από οποιονδήποτε τραγικό. Μήδεια, Βάκχες, Τρωάδες, Ιππόλυτος. Η ματιά του στρέφεται συχνά σε γυναίκες, δούλους και ξένους, με ψυχολογική ένταση που διαβάζεται ακόμη ζωντανή.
Κωμωδία: η άλλη μισή ιστορία
- Αριστοφάνης (~446-386 π.Χ.): ο κύριος εκπρόσωπος της Αρχαίας Κωμωδίας. Σώζονται 11 έργα: Λυσιστράτη, Νεφέλες, Βάτραχοι, Όρνιθες, Σφήκες, Αχαρνής κ.ά.
- Αρχαία Κωμωδία: πολιτική, σατιρική, αθυρόστομη, σουρεαλιστική. Κατονόμαζε ζωντανούς πολιτικούς και φιλοσόφους (Κλέωνα, Σωκράτη) και τους περιέπαιζε. Η Αθήνα το αποδεχόταν ως μέρος της εορταστικής αδειοδότησης.
- Μέση Κωμωδία (~400-320 π.Χ.): λιγότερο άμεσα πολιτική. Μεταβατική.
- Νέα Κωμωδία: Μένανδρος (~342-291 π.Χ.). Καθημερινή, καταστασιακή, ρομαντική. Χαμένοι από καιρό συγγενείς, συγχύσεις προσώπων, αντίσταση γονέων. Επηρέασε τη ρωμαϊκή κωμωδία και μέσα από αυτήν όλη τη μετέπειτα κωμωδία.
Με μια ματιά
~17.000 θέσεις
Χωρητικότητα Θεάτρου Διονύσου. Μεγάλο μέρος των ενηλίκων Αθηναίων παρακολουθούσε μαζί.
Μάρτιος-Απρίλιος
Μεγάλα Διονύσια, η κύρια τραγική γιορτή. 5-6 ημέρες παραστάσεων.
Έως 3 υποκριτές
Πολλοί ρόλοι μέσω αλλαγής προσωπείου. Ο περιορισμός διαμόρφωσε τη γραφή.
Χορηγία
Πλούσιοι πολίτες χρηματοδοτούσαν χορό και κοστούμια ως πολιτικό καθήκον. Δημόσιος ανταγωνισμός.
Το ίδιο το θέατρο
- Θέατρον: ο χώρος των θεατών. Ημικυκλικός, λαξευμένος στην πλαγιά. Πέτρινες κερκίδες από τον 4ο αι. π.Χ.· πιο πριν ξύλινες.
- Ορχήστρα: στρογγυλός χώρος για τον χορό. Στο κέντρο ο βωμός του Διονύσου.
- Σκηνή: κτίσμα πίσω από την ορχήστρα. Ζωγραφισμένο φόντο. Από εκεί η λέξη «scene». Πόρτες για εισόδους και εξόδους και αναπαράσταση παλατιών, σπηλαίων κ.λπ.
- Μηχανή: γερανός που κατέβαζε υποκριτές ως θεούς (από εκεί το deus ex machina).
- Εκκύκλημα: κυλιόμενη πλατφόρμα που έδειχνε σκηνές εσωτερικού χώρου (συνήθως φόνους — η ελληνική σύμβαση δεν ήθελε βία επί σκηνής).
- Ακουστική: προσεγμένη και εντυπωσιακά λειτουργική για υπαίθριο χώρο. Το Θέατρο της Επιδαύρου, λίγο μεταγενέστερο, δείχνει πόσο μακριά έφτασε αυτή η τεχνική.
Πώς χρηματοδοτούνταν
Χορηγία και λειτουργία
Σε κάθε τραγικό ποιητή ανατιθόταν ένας χορηγός, εύπορος πολίτης που πλήρωνε την εκπαίδευση του χορού, τα κοστούμια και τα σκηνικά. Η χορηγία ήταν λειτουργία, δηλαδή δημόσια υπηρεσία. Οι εύποροι Αθηναίοι καλούνταν να χρηματοδοτούν χορούς, τριήρεις και γιορτές ως πολιτικό καθήκον. Η δαπάνη έδινε γόητρο· οι νικητές χορηγοί έστηναν μνημεία. Το Χορηγικό Μνημείο του Λυσικράτη (334 π.Χ.) στέκει ακόμη στην οδό Τριπόδων στην Πλάκα, επειδή ένας χορηγός κέρδισε εκείνη τη χρονιά.
Ο διαγωνισμός
- Τρεις τραγικοί ποιητές επιλέγονταν να συναγωνιστούν κάθε χρόνο.
- Ο καθένας παρουσίαζε τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα (ελαφρύτερη μυθολογική παρωδία).
- Κρίση: 10 κριτές (ένας από κάθε αθηναϊκή φυλή), επιλεγμένοι με κλήρο από ευρύτερη δεξαμενή. Οι αποφάσεις άλλοτε αμφισβητούνταν.
- Έπαθλο: στεφάνι κισσού και πολιτική τιμή. Οι επανειλημμένοι νικητές (ο Σοφοκλής νίκησε 24 φορές) γίνονταν πολιτισμικοί ήρωες.
- Αρχεία: Διδασκαλίαι — επίσημες λίστες με τα αποτελέσματα. Κάποιες σώζονται σε επιγραφές.
Τι σώζεται και τι χάθηκε
- Τραγωδίες: σώζονται 32 έργα (7 του Αισχύλου, 7 του Σοφοκλή, ~18 του Ευριπίδη συν αποσπάσματα). Από πιθανώς 1.000+ που γράφτηκαν.
- Κωμωδίες: 11 πλήρεις του Αριστοφάνη και 1 του Μένανδρου (Δύσκολος) συν εκτενή αποσπάσματα.
- Χαμένα: ο Αχιλλεύς του Σοφοκλή, σχεδόν όλα τα 90 έργα του Αισχύλου κ.λπ. Οι περισσότερες πληροφορίες προέρχονται από αναφορές σε όσα σώζονται.
- Γιατί σώθηκαν αυτά: Ύστεροι αρχαίοι και βυζαντινοί δάσκαλοι επέλεξαν ορισμένα έργα ως σχολικά κείμενα. Το ποια κείμενα έφτασαν ως εμάς οφείλεται σε επιλογές, αντιγραφές και αρκετή τύχη.
Μουσική και χορός
- Η τραγωδία τραγουδιόταν και απαγγελλόταν, δεν εκφωνούνταν απλά. Τα χορικά ήταν εξαιρετικά μουσικά· τα επεισόδια είχαν μεικτό μέλος και ομιλούμενα μέρη.
- Αυλός (διπλός): το κύριο όργανο της χορικής συνοδείας. Ήχος καλαμένιος, επείγων.
- Χορός: οι κινήσεις του χορού ήταν περίπλοκες και σημαίνουσες — μια χειρονομιακή γλώσσα που έχει χαθεί.
- Μουσική: γραμμένη σε αρμονίες (Δωρική, Φρυγική κ.λπ.), η καθεμιά με συναισθηματικές και ηθικές συνδηλώσεις.
Η κληρονομιά
- Η Ποιητική του Αριστοτέλη κωδικοποίησε τη θεωρία της τραγωδίας: κάθαρση, αμαρτία, αναγνώριση, περιπέτεια. Επηρέασε τη δυτική δραματική θεωρία έκτοτε.
- Ρωμαϊκό θέατρο (Πλαύτος, Τερέντιος, Σενέκας) επεξεργάστηκε το ελληνικό δράμα.
- Αναγέννηση και μετά: επανανακάλυψη και μίμηση. Ο Σαίξπηρ ήξερε τον Σενέκα· οι μεταγενέστερες περίοδοι γύρισαν απευθείας στους Έλληνες.
- Σύγχρονη σκηνή: αρχαίες τραγωδίες παίζονται τακτικά παγκοσμίως. Το ετήσιο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου τις ανεβάζει στους αρχικούς χώρους.
Πού θα συναντήσετε το ελληνικό θέατρο σήμερα
Θέατρο Διονύσου
Νότια κλιτύς της Ακρόπολης. Εκεί παίχτηκαν για πρώτη φορά έργα που ακόμη διαβάζονται. Περιλαμβάνεται στο συνδυαστικό εισιτήριο της Ακρόπολης.
Ωδείο Ηρώδη του Αττικού
Δίπλα. Ρωμαϊκής εποχής. Φιλοξενεί τις καλοκαιρινές παραστάσεις του Φεστιβάλ Αθηνών, μεταξύ τους και αρχαίο δράμα.
Θέατρο Επιδαύρου
4ος αι. π.Χ.· από τα καλύτερα σωζόμενα αρχαία θέατρα, με περίφημη ακουστική. Περίπου 2 ώρες με αυτοκίνητο από την Αθήνα. Παραστάσεις του Φεστιβάλ.
Χορηγικό Μνημείο Λυσικράτη
Πλάκα. Το μοναδικό σωζόμενο χορηγικό μνημείο από το 334 π.Χ., δωρεάν.
Συχνές ερωτήσεις
Επιτρεπόταν στις γυναίκες να παρευρίσκονται;
Συζητήσιμο· πιθανότατα ναι από τον 4ο αι. Στον πρώιμο 5ο αι. δεν είναι σαφές. Δούλοι και μέτοικοι μπορούσαν.
Πληρώνονταν οι υποκριτές;
Ναι — οι πρωταγωνιστές γίνονταν επαγγελματίες και κάποιες φορές διασημότητες. Οι μικρότεροι ρόλοι αμείβονταν φτωχικά.
Γιατί προσωπεία;
Επέτρεπαν γρήγορες αλλαγές ρόλων (3 υποκριτές που έπαιζαν πολλά), ενίσχυαν τη φωνή, έκαναν τους χαρακτήρες ευανάγνωστους από 100 μ. απόσταση και ενσάρκωναν τύπους χαρακτήρων περισσότερο από ψυχολογία.
Είναι το «δράμα» ελληνική λέξη;
Ναι — δρᾶμα σημαίνει «πράξη / έργο». «Τραγωδία» = «τραγο-ωδή» (η ετυμολογία συζητείται). «Κωμωδία» = «κῶμος-ωδή».
Τι να διαβάσω πρώτο;
Τον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή για τραγωδία, τη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη για κωμωδία. Και τα δύο άμεσα προσιτά.
Μπορώ να δω αρχαίο δράμα στην Αθήνα σήμερα;
Ναι — Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου κάθε καλοκαίρι (Ιούνιος-Αύγουστος) στο Ηρώδειο και την Επίδαυρο. Εισιτήρια στο aefestival.gr.