Ελληνικό αλφάβητο: από τους Φοίνικες στα νέα ελληνικά

Από πού ήρθε

Το ελληνικό αλφάβητο προέρχεται από τη φοινικική γραφή (~9ος-8ος αι. π.Χ.). Οι Φοίνικες είχαν ένα σύστημα κυρίως για σύμφωνα. Οι Έλληνες κράτησαν τη σειρά και τα ονόματα των γραμμάτων: το Άλεφ έγινε Άλφα, το Μπεθ έγινε Βήτα, από τη λέξη για το «σπίτι» στα φοινικικά. Πρόσθεσαν όμως αυτό που χρειαζόταν η ελληνική γλώσσα: τα φωνήεντα. Αυτή η αλλαγή έκανε το ελληνικό αλφάβητο ένα από τα πρώτα πλήρη αλφαβητικά συστήματα της Μεσογείου.

Από την ελληνική γραφή προέκυψε και το λατινικό αλφάβητο, μέσω των Ετρούσκων, και αργότερα το κυριλλικό, με βάση ελληνικά γράμματα και προσθήκες για σλαβικούς ήχους. Με άλλα λόγια, το ελληνικό αλφάβητο βρίσκεται πίσω από μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής γραπτής παράδοσης.

Τα 24 γράμματα και τα ονόματά τους

Αρχαία και νέα προφορά

Η σύγχρονη ελληνική προφορά διαφέρει αρκετά από την αρχαία. Τα βασικότερα σημεία:

• Β: αρχαία «μπ» (όπως στο λατινικό Brutus), σημερινή «v». Γι’ αυτό η Roma είναι «Ρώμη» και ο Cæsar «Καίσαρ» αλλά λέμε «βιβλίο».
• Η, Ι, Υ, ΕΙ, ΟΙ, ΥΙ: στην αρχαιότητα ήταν διαφορετικοί ήχοι (μακρό «e», σύντομο «ι», ήχος κοντά στο γαλλικό «u» κ.λπ.). Σήμερα προφέρονται όλα ως «ι». Αυτό είναι ο περίφημος ιωτακισμός.
• Θ: αρχαία ένα «τ» με δασύτητα (όπως το αγγλικό top), σήμερα ο γνωστός μας ήχος του «θ».
• Φ: αρχαία ένα «π» με δασύτητα (αγγλικό pot), σήμερα «f».
• Χ: αρχαία ένα «κ» με δασύτητα (αγγλικό cat), σήμερα «χ» όπως στο «χορός».
• Ζ: αρχαία πιθανώς «ζντ» ή «ντζ» (διπλό σύμφωνο), σήμερα ένα απλό «ζ».
• Η δασεία (το «h» σαν στο αγγλικό hello) χάθηκε ήδη στους ελληνιστικούς χρόνους.

Η ερασμιακή προφορά

Όταν τα γράμματα ήταν αριθμοί

• Στην αρχαιότητα και το Βυζάντιο, τα γράμματα χρησίμευαν ως αριθμοί: α′=1, β′=2, γ′=3, … ι′=10, κ′=20 … ρ′=100, σ′=200, τ′=300 κ.λπ. Με μια κεραία (΄) πάνω.
• Για το 6 χρησιμοποιούνταν ένα παλιό γράμμα, το στίγμα (ϛ)· για το 90 το κόππα (ϟ)· για το 900 το σαμπί (ϡ).
• Σύγχρονα, οι Έλληνες χρησιμοποιούν τους αραβικούς αριθμούς όπως όλος ο κόσμος. Η ελληνική αρίθμηση επιβιώνει σε εκκλησιαστικά και επίσημα κείμενα — π.χ. «βιβλίο γ′», «τόμος ι′».
• Στις θετικές επιστήμες τα ελληνικά γράμματα παραμένουν: π, σ, λ, μ, Ω, Δ, Σ. Είναι ένας μικρός φόρος τιμής στην αρχαία επιστημονική παράδοση.

Από το πολυτονικό στο μονοτονικό

• Αρχαία: τρεις τόνοι (οξεία, βαρεία, περισπωμένη) και δύο πνεύματα (ψιλή, δασεία). Ένα πλήρες σύστημα που σημείωνε τη μουσικότητα της γλώσσας.
• 1982: η Ελλάδα καθιερώνει το μονοτονικό — μόνο μία οξεία στη συλλαβή που τονίζεται.
• Διαλυτικά (¨): σημειώνουν ότι δύο φωνήεντα προφέρονται χωριστά, όπως στο Μάιος, όπου το «α» και το «ι» ακούγονται χωριστά.
• Το πολυτονικό επιβιώνει στην Εκκλησία και σε κάποιες λογοτεχνικές εκδόσεις.

Με μια ματιά

Γράμματα που χάθηκαν

• Δίγαμμα (Ϝ): ο ήχος «w». Χρησιμοποιούνταν στις πρώιμες διαλέκτους (μυκηναϊκή, αρχαϊκή). Έσβησε στην κλασική εποχή.
• Κόππα (Ϙ): ο πρόγονος του λατινικού Q. Έσβησε από τη γραφή αλλά επέζησε ως αριθμός (90).
• Σαμπί (Ϡ): επιβιώνει επίσης ως αριθμός (900).
• Σαν (Ϻ): ένα παλιό «σ» που εκτοπίστηκε από το σίγμα.

Πώς πέρασε στον κόσμο

• Ευβοϊκή παραλλαγή → Λατινικό: οι Ευβοείς άποικοι στις Πιθηκούσσες μετέφεραν το αλφάβητο στους Ετρούσκους και από εκεί στους Ρωμαίους.
• Ιωνική παραλλαγή → Πρότυπο: η Αθήνα υιοθέτησε το ιωνικό αλφάβητο επίσημα το 403/2 π.Χ. (αρχοντία Ευκλείδη). Από αυτό προέρχεται η σημερινή μορφή των 24 γραμμάτων.
• Κυριλλικό: οι Κύριλλος και Μεθόδιος δημιούργησαν στον 9ο αιώνα το γλαγολιτικό· οι μαθητές τους το προσάρμοσαν με βάση τα ελληνικά μεγαλογράμματα προσθέτοντας γράμματα για ήχους όπως ш, ц, ч, ж.
• Κοπτικό: η αιγυπτιακή χριστιανική γραφή χρησιμοποίησε τα ελληνικά γράμματα συν επτά από το δημοτικό αιγυπτιακό για ήχους που δεν υπήρχαν.

Σύγχρονα ζητήματα

• Greeklish: η γραφή ελληνικών με λατινικούς χαρακτήρες σε SMS και chat. Παλιότερα αναγκαστική, σήμερα κυρίως συνήθεια.
• Unicode: το ελληνικό αλφάβητο υποστηρίζεται πλήρως. Πληκτρολόγιο διαθέσιμο σε κάθε λειτουργικό σύστημα.
• Ορθογραφικές μεταρρυθμίσεις: συζητούνται κατά καιρούς, αλλά είναι πολιτισμικά ευαίσθητες. Η ορθογραφία διατηρεί μεγάλο μέρος της ιστορίας της γλώσσας.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι τα αρχαία και τα νέα ελληνικά «ίδια γλώσσα»;

Είναι η ίδια συνεχής γλωσσική παράδοση, αλλά με μεγάλες διαφοροποιήσεις στην προφορά, τη γραμματική και το λεξιλόγιο. Ένας Έλληνας του σήμερα διαβάζει τα κλασικά κείμενα με δυσκολία, όπως ένας Άγγλος του 21ου αι. τον Σαίξπηρ ή τον Τσόσερ.

Γιατί το β προφέρεται «v» και όχι «μπ»;

Η αλλαγή έγινε σταδιακά στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Ο ήχος «μπ» στα νέα ελληνικά γράφεται με το δίψηφο «μπ».

Γιατί έχουμε τόσα διαφορετικά γράμματα για τον ίδιο ήχο «ι»;

Η ορθογραφία διατηρεί την ιστορία της λέξης. Το «η» του «ήλιος» δείχνει διαφορετική προέλευση από το «ι» του «πίνω» ή το «υ» του «ύπνος» — βοηθάει στην ετυμολογία και τη διάκριση ομωνύμων.

Πότε εμφανίστηκαν τα μικρά γράμματα;

Τα κεφαλαία ήταν τα αρχικά. Τα μικρά γράμματα δημιουργήθηκαν στους βυζαντινούς χρόνους (~9ος αι. μ.Χ.) ως πιο γρήγορη γραφή σε περγαμηνή.

Είναι το ελληνικό αλφάβητο το αρχαιότερο εν χρήσει;

Είναι από τα παλαιότερα αλφαβητικά συστήματα που χρησιμοποιούνται ακόμη. Άλλα συστήματα γραφής, όπως τα κινεζικά λογογράμματα, είναι παλαιότερα ή διαφορετικού τύπου.

Πώς λέγεται κάθε γράμμα στα ελληνικά;

Στον πίνακα παραπάνω φαίνονται όλα: Άλφα, Βήτα, Γάμα… Τα ονόματα έρχονται από την αρχαιότητα, αν και ορισμένα έχουν απλοποιηθεί ή ερμηνευτεί στα νεότερα ελληνικά: Έψιλον = «ε ψιλό», Όμικρον = «ο μικρό», Ωμέγα = «ω μέγα», Ύψιλον = «υ ψιλό».