Σπάρτη και Αθήνα: οι βασικές διαφορές των δύο πόλεων

Δύο πόλεις, δύο μοντέλα κοινωνίας

Η Αθήνα και η Σπάρτη ήταν οι δύο ισχυρότερες πόλεις της κλασικής Ελλάδας. Η Αθήνα ήταν ναυτική, εμπορική, δημοκρατική και πολιτιστικά παραγωγική. Στην Αττική ζούσαν περίπου 250.000 έως 300.000 άνθρωποι, από τους οποίους μόνο 30.000 έως 50.000 ήταν ενήλικοι άνδρες πολίτες.

Η Σπάρτη ήταν χερσαία, αγροτική, ολιγαρχική και στρατιωτικά οργανωμένη. Οι πλήρεις πολίτες, οι Σπαρτιάτες ή Όμοιοι, ήταν περίπου 8.000 έως 10.000 στην ακμή της πόλης. Κάτω από αυτούς υπήρχαν περίοικοι και είλωτες. Οι είλωτες ήταν πολλαπλάσιοι σε αριθμό και δούλευαν τη γη.

Οι δύο πόλεις συνεργάστηκαν απέναντι στους Πέρσες το 490 και το 480 π.Χ. Μετά συγκρούστηκαν στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, από το 431 ως το 404 π.Χ. Η Σπάρτη νίκησε, αλλά η κυριαρχία της κράτησε λίγο. Το 371 π.Χ. η ήττα στα Λεύκτρα έσπασε την εικόνα της ανίκητης στρατιωτικής πόλης.

Η βασική εικόνα

Η κοινωνία της Σπάρτης

• Σπαρτιάτες ή Όμοιοι: πλήρεις πολίτες, με πολιτικά δικαιώματα και στρατιωτική υποχρέωση.
• Περίοικοι: ελεύθεροι χωρίς πολιτικά δικαιώματα. Ασχολούνταν με εμπόριο, βιοτεχνία και τοπική παραγωγή.
• Είλωτες: κρατικοί δούλοι, κυρίως από τη Μεσσηνία. Καλλιεργούσαν τα κτήματα των Σπαρτιατών και έδιναν μέρος της παραγωγής.
• Αριθμοί: οι είλωτες υπολογίζονται σε 150.000 έως 200.000. Ξεπερνούσαν τους πλήρεις πολίτες περίπου επτά προς έναν.
• Κρυπτεία: θεσμός ελέγχου και τρόμου. Σύμφωνα με αρχαίες πηγές, νέοι Σπαρτιάτες έβγαιναν κρυφά στην ύπαιθρο και σκότωναν είλωτες.

Η αγωγή των Σπαρτιατών

Οι γυναίκες στη Σπάρτη

• Οι Σπαρτιάτισσες είχαν μεγαλύτερη ελευθερία από τις περισσότερες γυναίκες της αρχαίας Ελλάδας.
• Μπορούσαν να κατέχουν και να κληρονομούν γη. Τον 4ο αιώνα π.Χ. γυναίκες κατείχαν περίπου 40% της σπαρτιατικής γης.
• Εκπαιδεύονταν σωματικά και κυκλοφορούσαν χωρίς την αθηναϊκή μορφή εγκλεισμού.
• Διαχειρίζονταν κτήματα όσο οι άνδρες βρίσκονταν στον πόλεμο ή στα συσσίτια.
• Παντρεύονταν αργότερα από τις Αθηναίες, συνήθως γύρω στα 18-20.
• Ο Αριστοτέλης τις κατηγόρησε για υπερβολική ελευθερία και μεγάλη συγκέντρωση γης. Η κρίση του δείχνει πόσο ξένιζε η θέση τους στους άλλους Έλληνες.

Η Αθήνα ως αντίθετο παράδειγμα

• Η άμεση δημοκρατία ξεκίνησε με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη το 508/7 π.Χ. Οι ενήλικοι άνδρες πολίτες ψήφιζαν στην Εκκλησία του Δήμου.
• Στην Αττική ζούσαν 250.000 έως 300.000 άνθρωποι. Οι πολίτες ήταν μειοψηφία.
• Οι δούλοι ήταν περίπου 80.000 έως 100.000. Ανήκαν σε ιδιώτες, εργαστήρια, ορυχεία και νοικοκυριά.
• Οι Αθηναίες ήταν υπό κηδεμονία σε όλη τη ζωή τους. Δεν ψήφιζαν, δεν μιλούσαν στην Εκκλησία του Δήμου και είχαν περιορισμένη πρόσβαση στην περιουσία.
• Η οικονομία βασιζόταν στο εμπόριο, στα ορυχεία του Λαυρίου, στην κεραμική, στο λάδι, στο κρασί και στους φόρους της Δηλιακής Συμμαχίας.
• Το θέατρο, η φιλοσοφία, η αρχιτεκτονική και η γλυπτική άνθησαν στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.

Σύγκριση σε αριθμούς

Το σπαρτιατικό πολίτευμα

• Δύο βασιλείς: από δύο βασιλικούς οίκους, Αγιάδες και Ευρυποντίδες. Είχαν θρησκευτικά και στρατιωτικά καθήκοντα.
• Γερουσία: 28 γέροντες και οι δύο βασιλείς. Ετοίμαζε προτάσεις και λειτουργούσε ως ανώτατο συμβούλιο.
• Απέλλα: συνέλευση των ανδρών πολιτών άνω των 30. Ψήφιζε πάνω στις προτάσεις.
• Έφοροι: πέντε άρχοντες με ετήσια θητεία. Έλεγχαν βασιλείς και καθημερινή διοίκηση.
• Μεικτό σύστημα: οι αρχαίοι συγγραφείς το έβλεπαν ως συνδυασμό μοναρχίας, ολιγαρχίας και λαϊκού στοιχείου.

Λυκούργος: ο νομοθέτης της παράδοσης

• Ο Λυκούργος τοποθετείται συνήθως στον 7ο αιώνα π.Χ., αλλά η ιστορικότητά του είναι αβέβαιη.
• Η παράδοση του αποδίδει τη σπαρτιατική αγωγή, τα κοινά συσσίτια, την αυστηρή ζωή και την κατανομή της γης.
• Η σύγχρονη έρευνα βλέπει τους θεσμούς ως σταδιακή εξέλιξη και όχι ως έργο ενός μόνο ανθρώπου.

Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος

• 431-404 π.Χ. Αθήνα και σύμμαχοι εναντίον Σπάρτης και Πελοποννησιακής Συμμαχίας.
• Η στρατηγική του Περικλή ήταν να κλειστεί η πόλη πίσω από τα Μακρά Τείχη και να στηριχθεί στον στόλο.
• Η Σπάρτη εισέβαλλε στην Αττική και κατέστρεφε την ύπαιθρο, αλλά δεν μπορούσε να πάρει την πόλη.
• Ο λοιμός της Αθήνας το 430-426 π.Χ. σκότωσε τον Περικλή και περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού.
• Η Σικελική Εκστρατεία το 415-413 π.Χ. κατέληξε σε καταστροφή για την Αθήνα.
• Η Σπάρτη πήρε περσικό χρήμα και έφτιαξε στόλο. Το 405 π.Χ. νίκησε στους Αιγός Ποταμούς.
• Το 404 π.Χ. η Αθήνα παραδόθηκε. Τα Μακρά Τείχη γκρεμίστηκαν και ο στόλος περιορίστηκε.

Η πτώση της Σπάρτης

• 404-371 π.Χ. η Σπάρτη είχε σύντομη ηγεμονία στην Ελλάδα.
• Το 371 π.Χ. ο Επαμεινώνδας της Θήβας νίκησε τους Σπαρτιάτες στα Λεύκτρα.
• Το 369 π.Χ. η Μεσσηνία απελευθερώθηκε. Η Σπάρτη έχασε τη βασική οικονομική της βάση.
• Ο αριθμός των πλήρων πολιτών κατέρρευσε. Από περίπου 10.000 έφτασε γύρω στους 1.000 μέσα στον 4ο αιώνα π.Χ.
• Τον 3ο αιώνα π.Χ. οι μεταρρυθμιστές Άγις Δ΄ και Κλεομένης Γ΄ προσπάθησαν να σώσουν το σύστημα. Δεν τα κατάφεραν.
• Το 146 π.Χ. η Ρώμη υπέταξε την Ελλάδα. Στα ρωμαϊκά χρόνια η Σπάρτη έγινε τόπος επίσκεψης για όσους ήθελαν να δουν «σπαρτιατικά» έθιμα.

Πολιτισμικές διαφορές

• Αρχιτεκτονική: η Αθήνα άφησε Παρθενώνα, Ερέχθειο, Προπύλαια και μνημειακούς χώρους. Η Σπάρτη άφησε πολύ λιγότερα ορατά ερείπια.
• Λογοτεχνία: σχεδόν όλο το σωζόμενο αρχαίο ελληνικό δράμα είναι αθηναϊκό. Η Σπάρτη δεν άφησε αντίστοιχο σώμα κειμένων.
• Φιλοσοφία: η Αθήνα συνδέεται με Σωκράτη, Πλάτωνα, Αριστοτέλη και Στωικούς. Η Σπάρτη έμεινε κυρίως για τις λακωνικές ρήσεις.
• Τέχνη: η Σπάρτη είχε καλή πρώιμη παραγωγή τον 7ο-6ο αιώνα π.Χ., αλλά η στρατιωτικοποίηση περιόρισε τη συνέχεια.

Μύθοι και διορθώσεις

• «Η Σπάρτη ήταν μόνο στρατός»: όχι. Οι πλήρεις πολίτες δεν καλλιεργούσαν τη γη· οι είλωτες το έκαναν. Οι Σπαρτιάτες είχαν χρόνο για μουσική, χορό, κυνήγι και πολιτική.
• «Η Αθήνα ήταν τέλεια δημοκρατία»: όχι. Η συμμετοχή αφορούσε μικρό μέρος του πληθυσμού. Γυναίκες, δούλοι και μέτοικοι αποκλείονταν.
• «Οι Σπαρτιάτες πετούσαν όλα τα αδύναμα βρέφη στον Καιάδα»: η βασική πηγή είναι ο Πλούταρχος, περίπου 600 χρόνια αργότερα. Τα αρχαιολογικά δεδομένα δεν το επιβεβαιώνουν με αυτόν τον τρόπο.
• «Οι Σπαρτιάτες ήταν αμόρφωτοι»: όχι. Η παράδοση τόνισε τη σύντομη, λακωνική ομιλία, αλλά οι Σπαρτιάτες είχαν παιδεία και πολιτική σκέψη.
• «Στις Θερμοπύλες πολέμησαν μόνο 300 Σπαρτιάτες»: οι 300 ήταν μαζί με περίπου 7.000 άλλους Έλληνες στην αρχή. Στην τελική μάχη έμειναν περίπου 1.400-2.000.

Πού φαίνονται σήμερα Αθήνα και Σπάρτη

• Αθήνα: Ακρόπολη, Αρχαία Αγορά, μουσεία και κλασικά μνημεία σώζονται σε μεγάλη έκταση.
• Σπάρτη: η σύγχρονη πόλη έχει λίγα αρχαία κατάλοιπα. Φαίνονται η ακρόπολη, το θέατρο και το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος.
• Μυστράς: 5 χλμ. από τη σύγχρονη Σπάρτη. Βυζαντινή καστροπολιτεία UNESCO και, συχνά, η ουσιαστικότερη στάση στην περιοχή.
• Αθήνα-Σπάρτη: περίπου 250 χλμ. Με αυτοκίνητο χρειάζονται γύρω στις 3,5 ώρες. Με ΚΤΕΛ η αναχώρηση γίνεται από τον Κηφισό· από την Ιουλιανού 50 υπολογίστε περίπου 20 λεπτά ως εκεί.

Συχνές ερωτήσεις

Η Σπάρτη κατέκτησε πράγματι την Αθήνα;

Ναι. Η Αθήνα παραδόθηκε το 404 π.Χ. Μετά από 33 χρόνια, το 371 π.Χ., η Σπάρτη ηττήθηκε από τη Θήβα στα Λεύκτρα.

Οι Σπαρτιάτισσες ήταν πιο ελεύθερες από τις Αθηναίες;

Ναι, σε σημαντικό βαθμό. Μπορούσαν να κατέχουν γη, είχαν σωματική εκπαίδευση και δεν ζούσαν με τον ίδιο αθηναϊκό περιορισμό στο σπίτι.

Τι ήταν η αγωγή;

Το κρατικό σύστημα εκπαίδευσης για τα αγόρια της Σπάρτης από τα επτά ως τα 30 χρόνια. Περιλάμβανε στρατιωτική πειθαρχία, σκληραγωγία, ομαδική ζωή και υποταγή στην πόλη.

Ήταν οι Σπαρτιάτες τόσο καλοί πολεμιστές;

Για περίπου 150 χρόνια είχαν από τους πιο υπολογίσιμους οπλιτικούς στρατούς στον ελληνικό κόσμο. Μετά τα Λεύκτρα του 371 π.Χ. η ανωτερότητα αυτή τελείωσε.

Γιατί παρήκμασε η Σπάρτη;

Ο αριθμός των πλήρων πολιτών μειώθηκε, η γη συγκεντρώθηκε σε λίγες οικογένειες, οι ήττες πλήθυναν και η απώλεια της Μεσσηνίας αφαίρεσε τη βάση του σπαρτιατικού συστήματος.

Ποια πόλη ήταν «καλύτερη»;

Η ερώτηση κρύβει παγίδα. Η Αθήνα έδωσε δημοκρατικό πείραμα και πολιτιστική παραγωγή, αλλά στηρίχθηκε σε αποκλεισμούς και δουλεία. Η Σπάρτη έδωσε σταθερότητα και στρατιωτική πειθαρχία, αλλά πάνω στην καταπίεση των ειλώτων.