Πυθία και Μαντείο Δελφών: τι γνωρίζουμε σήμερα

Το μαντείο που άκουγαν οι πόλεις

Το Μαντείο των Δελφών λειτουργούσε ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ., ίσως και νωρίτερα. Το ιερό απλώθηκε πάνω από την κοιλάδα του Πλειστού, κάτω από τον Παρνασσό, σε ένα τοπίο με πέτρα, φως, απότομη πλαγιά και βαθιά θέα.

Για τους Έλληνες οι Δελφοί ήταν ο ομφαλός της γης. Ο μύθος έλεγε ότι ο Δίας άφησε δύο αετούς από τα δύο άκρα του κόσμου και συναντήθηκαν εκεί. Στο κέντρο του ιερού στεκόταν ο ναός του Απόλλωνα. Μέσα του, σε συγκεκριμένες ημέρες του χρόνου, μιλούσε η Πυθία.

Το μαντείο δεν ήταν περιφερειακή λατρεία. Ήταν πανελλήνιος θεσμός. Πόλεις ζητούσαν έγκριση για αποικίες. Ηγεμόνες ρωτούσαν πριν από πολέμους. Ιδιώτες έφερναν οικογενειακές, οικονομικές ή νομικές αγωνίες. Η φήμη κράτησε μέχρι το τέλος του 4ου αιώνα μ.Χ., όταν τα διατάγματα του Θεοδοσίου έκλεισαν τα παγανιστικά μαντεία και ιερά.

Ποια ήταν η Πυθία

Η Πυθία δεν ήταν «μάγισσα» με τη σημερινή έννοια. Ήταν ιέρεια του Απόλλωνα. Συνήθως προερχόταν από τοπική οικογένεια των Δελφών και έπρεπε να έχει άμεμπτη φήμη. Στην αρχή, σύμφωνα με την παράδοση, η θέση δινόταν σε νεαρές παρθένες. Αργότερα πέρασε σε γυναίκες άνω των 50, που ντύνονταν τελετουργικά σαν παρθένες.

Σε περιόδους μεγάλης ζήτησης φαίνεται ότι υπηρετούσαν περισσότερες από μία Πυθίες, όμως η εικόνα που έμεινε είναι μία γυναίκα στο άδυτο. Δεν μιλούσε ως πρόσωπο. Μιλούσε ως στόμα του θεού. Αυτή η διάκριση ήταν κρίσιμη για την αξιοπιστία της.

Μερικά ονόματα πέρασαν στην παράδοση: Φημονόη, η θρυλική πρώτη Πυθία· Αριστονίκη, συνδεδεμένη με τους Περσικούς Πολέμους· Θεμιστόκλεια, που αργότερα συνδέθηκε με τον Πυθαγόρα. Τα περισσότερα πρόσωπα χάθηκαν. Ο θεσμός έμεινε.

Η ημέρα του χρησμού

Η Πυθία δεν χρησμοδοτούσε κάθε μέρα. Το μαντείο δεχόταν ερωτήματα την έβδομη ημέρα του μήνα, για εννέα μήνες τον χρόνο. Τον χειμώνα ο Απόλλωνας θεωρούνταν απών, στους Υπερβορείους, και το ιερό άλλαζε ρυθμό.

Η διαδικασία ξεκινούσε πριν από την ερώτηση. Ο ενδιαφερόμενος πλήρωνε τον πέλανο, μια ιερή εισφορά. Οι ιερείς ράντιζαν μια κατσίκα με κρύο νερό. Αν το ζώο έτρεμε, η ημέρα θεωρούνταν κατάλληλη. Αν όχι, η ερώτηση περίμενε.

Οι απαντήσεις συχνά γράφονταν σε στίχο, σε δακτυλικό εξάμετρο. Δεν είναι βέβαιο ότι η Πυθία μιλούσε πάντα έτσι. Πιθανότερο είναι ότι οι ιερείς επεξεργάζονταν τον λόγο της. Αυτό δεν μειώνει τον ρόλο της· δείχνει ότι οι Δελφοί ήταν θεσμός, όχι μοναχική σκηνή έκστασης.

Τα αέρια κάτω από τον ναό

Ο Πλούταρχος, που υπηρέτησε ως ιερέας στους Δελφούς γύρω στο 95 μ.Χ., μιλά για γλυκιά οσμή και πνεῦμα που ανέβαινε από το έδαφος. Για δεκαετίες οι αρχαιολόγοι αντιμετώπιζαν αυτή την περιγραφή με δυσπιστία. Δεν βρέθηκε καθαρό χάσμα κάτω από τον ναό, άρα η θεωρία φαινόταν αδύναμη.

Το 2001, έρευνα με γεωλόγους και χημικούς άλλαξε τη συζήτηση. Κάτω από τον ναό εντοπίστηκαν δύο τεμνόμενα ρήγματα. Τα πετρώματα της περιοχής μπορούν να απελευθερώσουν μεθάνιο, αιθάνιο και κυρίως αιθυλένιο. Το αιθυλένιο έχει γλυκιά οσμή και σε χαμηλές δόσεις μπορεί να προκαλέσει ευφορία ή αλλαγμένη αντίληψη.

Η θεωρία δεν εξηγεί τα πάντα. Δεν κάνει την Πυθία χημικό πείραμα. Δείχνει όμως γιατί οι αρχαίες μαρτυρίες για οσμή, ζάλη και έκσταση δεν χρειάζεται να απορριφθούν ως φαντασία. Στους Δελφούς συναντιούνταν τελετουργία, πολιτική, ψυχολογία και πιθανώς γεωλογία.

Οι χρησμοί που έμειναν

Ο πιο διάσημος χρησμός αφορά τον Κροίσο, βασιλιά της Λυδίας. Ρώτησε αν έπρεπε να περάσει τον ποταμό Άλυ και να επιτεθεί στους Πέρσες. Η απάντηση ήταν ότι, αν το κάνει, «μεγάλη αυτοκρατορία θα καταλυθεί». Ο Κροίσος πέρασε τον ποταμό. Η αυτοκρατορία που χάθηκε ήταν η δική του.

Το 480 π.Χ., μπροστά στην περσική εισβολή, οι Αθηναίοι πήραν χρησμό για «ξύλινα τείχη». Ο Θεμιστοκλής ερμήνευσε τη φράση ως στόλο. Η ναυτική επιλογή οδήγησε στη Σαλαμίνα. Εδώ φαίνεται η ουσία του μαντείου: η απάντηση δεν αντικαθιστούσε την πολιτική κρίση. Την πίεζε.

Στον Σωκράτη, ο χρησμός έφτασε έμμεσα. Ο φίλος του Χαιρεφών ρώτησε αν υπάρχει σοφότερος άνθρωπος από αυτόν. Η απάντηση ήταν αρνητική. Ο Σωκράτης δεν το πήρε ως έπαινο. Το ερμήνευσε ως αφορμή να ελέγξει τι σημαίνει σοφία. Από εκεί ξεκινά ένα μεγάλο κομμάτι της σωκρατικής αυτοεικόνας.

Πάνω στον ναό ήταν γραμμένα δύο δελφικά παραγγέλματα που έγιναν φιλοσοφικοί κανόνες: «Γνῶθι σαυτόν» και «Μηδὲν ἄγαν». Γνώρισε τον εαυτό σου. Τίποτα σε υπερβολή. Δύο μικρές φράσεις, αρκετές για αιώνες σχολίων.

Το ιερό των Δελφών

Ο σημερινός επισκέπτης ανεβαίνει την Ιερά Οδό με τον ίδιο περίπου προσανατολισμό που είχαν οι αρχαίοι προσκυνητές. Δεξιά και αριστερά υπήρχαν θησαυροί πόλεων, αναθήματα, αγάλματα, πολιτικά μνημεία. Οι Δελφοί δεν ήταν μόνο τόπος προσευχής. Ήταν έκθεση ισχύος.

Ο ναός του Απόλλωνα που φαίνεται σήμερα ανήκει στην κλασική φάση του 4ου αιώνα π.Χ. Πιο πάνω σώζεται το θέατρο, με περίπου 5.000 θέσεις. Ακόμη ψηλότερα βρίσκεται το στάδιο, από τα καλύτερα σωζόμενα της αρχαιότητας. Κάτω από το κύριο ιερό, η Θόλος της Αθηνάς Προναίας δίνει την πιο αναγνωρίσιμη εικόνα των Δελφών.

Το 1987 οι Δελφοί μπήκαν στον κατάλογο της UNESCO. Η αξία του χώρου δεν περιορίζεται στα μνημεία. Είναι ο συνδυασμός τοπίου και θεσμού. Αν αφαιρεθεί ο Παρνασσός, οι Δελφοί χάνουν τη μισή τους δύναμη.

Τα Πύθια

Τα Πύθια γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια στους Δελφούς, μαζί με τους άλλους μεγάλους πανελλήνιους αγώνες: Ολύμπια, Νέμεα, Ίσθμια. Η μορφή τους σταθεροποιήθηκε το 582 π.Χ., μετά τον Α΄ Ιερό Πόλεμο.

Η ιδιαιτερότητα των Πυθίων ήταν η μουσική. Εκτός από αθλητικά αγωνίσματα, υπήρχαν διαγωνισμοί κιθάρας, αυλού και τραγουδιού. Το έπαθλο ήταν δάφνινο στεφάνι, επειδή η δάφνη ανήκε στον Απόλλωνα. Έτσι ο χώρος συνδύαζε χρησμό, πολιτική, αγώνα και τέχνη.

Η παρακμή

Το μαντείο δεν έσβησε απότομα. Στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους συνέχισε να λειτουργεί, αλλά με λιγότερη πολιτική βαρύτητα. Ο Σύλλας λεηλάτησε το ιερό το 86 π.Χ. Ο Νέρων πήρε εκατοντάδες αγάλματα το 67 μ.Χ. Άλλοι αυτοκράτορες λεηλάτησαν, άλλοι αναστήλωσαν.

Ο Πλούταρχος γράφει σε μια εποχή που το μαντείο είχε ήδη χάσει μέρος της παλιάς του κίνησης. Από τρεις Πυθίες είχε μείνει μία. Η αίσθηση παρακμής είναι σαφής, αν και το ιερό εξακολουθούσε να συγκινεί τους μορφωμένους Ρωμαίους.

Ο τελευταίος γνωστός χρησμός συνδέεται με τον αυτοκράτορα Ιουλιανό, γύρω στο 363 μ.Χ. Το μήνυμα μιλά για πεσμένο οίκο, σβησμένο Απόλλωνα και χαμένη προφητική δάφνη. Ακόμη κι αν η διατύπωση πέρασε από χριστιανικά φίλτρα, η εικόνα είναι ακριβής: ο αρχαίος κόσμος έκλεινε.

Πρακτικά για επίσκεψη σήμερα

Οι Δελφοί απέχουν περίπου 180 χλμ. από την Αθήνα. Με αυτοκίνητο η διαδρομή παίρνει γύρω στις 3 ώρες. Για φιλοξενούμενους που ξεκινούν από την Ιουλιανού 50, το ΚΤΕΛ Λιοσίων είναι πολύ κοντά: περίπου 10 λεπτά με τα πόδια. Από εκεί αναχωρούν λεωφορεία για Δελφούς, με δρομολόγια που θέλουν έλεγχο την ημέρα πριν από την αναχώρηση.

Η ημερήσια εκδρομή γίνεται, αλλά οι Δελφοί κερδίζουν πολύ με μία διανυκτέρευση. Το μουσείο χρειάζεται χρόνο. Ο Ηνίοχος των Δελφών, η Σφίγγα των Ναξίων, ο Αντίνοος και τα αρχιτεκτονικά μέλη του ναού δεν είναι «συμπλήρωμα» του χώρου. Είναι το δεύτερο μισό της επίσκεψης.

Άνοιξη και φθινόπωρο είναι οι πιο ήπιες εποχές. Το καλοκαίρι ο χώρος είναι εκτεθειμένος και οι ανηφόρες κουράζουν μετά το μεσημέρι. Πρωί ή αργά απόγευμα, το φως πάνω στον Παρνασσό εξηγεί καλύτερα γιατί οι αρχαίοι διάλεξαν αυτό το σημείο.

Συχνές ερωτήσεις

Η Πυθία είχε παραισθήσεις;

Πιθανότατα βρισκόταν σε αλλαγμένη κατάσταση συνείδησης. Η τελετουργία, η νηστεία, η δάφνη, το νερό και ίσως τα αέρια από τα ρήγματα συνέβαλλαν. Δεν χρειάζεται να διαλέξει κανείς ανάμεσα σε απάτη και «θαύμα».

Οι χρησμοί έβγαιναν αληθινοί;

Κάποιοι ταίριαζαν με τα γεγονότα. Πολλοί ήταν σκόπιμα αμφίσημοι. Η μνήμη κράτησε κυρίως τις επιτυχίες, ενώ οι αποτυχίες χάθηκαν ή ξαναερμηνεύτηκαν.

Μπορούσε να ρωτήσει οποιοσδήποτε;

Θεωρητικά ναι. Στην πράξη, πόλεις, βασιλείς και ξένοι απεσταλμένοι είχαν προτεραιότητα. Οι ιδιώτες ρωτούσαν για γάμους, κληρονομιές, ταξίδια, ασθένειες και καθημερινά διλήμματα.

Τι είναι ο ομφαλός;

Λίθινο σύμβολο που δήλωνε το κέντρο της γης. Στο Μουσείο Δελφών σώζεται ο γνωστός μαρμάρινος ομφαλός, ενώ στον αρχαιολογικό χώρο υπάρχει αντίγραφο.

Ποια είναι η καλύτερη ώρα επίσκεψης;

Νωρίς το πρωί ή αργά το απόγευμα. Ο χώρος κοιτά προς τον νότο, έχει ανηφόρες και το καλοκαίρι ο ήλιος είναι σκληρός.