Αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες: τι γινόταν στην Ολυμπία

Χρονολογία και τόπος

Οι αρχαίοι Ολυμπιακοί Αγώνες γίνονταν στην Ολυμπία της Ήλιδας, στη δυτική Πελοπόννησο. Η παραδοσιακή χρονολογία ίδρυσης είναι το 776 π.Χ., ενώ η παύση τους συνδέεται με το 393 μ.Χ., όταν ο χριστιανός αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α΄ απαγόρευσε τις παγανιστικές γιορτές. Μιλάμε για περίπου 293 Ολυμπιάδες σε διάστημα 1.170 ετών.

Η Ολυμπία δεν ήταν πόλη. Ήταν ιερό του Διός, με ναούς, θησαυροφυλάκια και αθλητικές εγκαταστάσεις. Οι Αγώνες ανήκαν στους τέσσερις Πανελλήνιους Αγώνες, μαζί με τα Πύθια στους Δελφούς, τα Ίσθμια στην Κόρινθο και τα Νέμεα στη Νεμέα. Από όλους, η Ολυμπία είχε το μεγαλύτερο κύρος, επειδή οι Αγώνες της θεωρούνταν οι αρχαιότεροι.

Πρώτα η θρησκεία

Οι Αγώνες ήταν αδιαχώριστοι από τη λατρεία του Ολυμπίου Διός. Η πρώτη ημέρα είχε όρκους, θυσίες και τελετές. Η σπουδαιότερη θυσία — 100 βόδια στον μεγάλο βωμό του Διός — γινόταν την τρίτη ημέρα, στη μέση των Αγώνων. Οι αθλητές ορκίζονταν στον βωμό ότι θα αγωνιστούν τίμια. Οι παραβάτες πλήρωναν για την κατασκευή αγαλμάτων που λέγονταν Ζάνες (Δίες) στην είσοδο του σταδίου, με χαραγμένα τα παραπτώματά τους — ήταν ακόμη ορατά την εποχή του Παυσανία (2ος αι. μ.Χ.).

Τα αγωνίσματα ήταν μόνο ένα μέρος της γιορτής. Στην Ολυμπία στήνονταν συμπόσια, πομπές, θυσίες, χρησμοδοσίες και αγορές. Περιοδεύοντες φιλόσοφοι, ποιητές και σοφιστές πήγαιναν για δημόσιες διαλέξεις και αναγνώσεις. Η παράδοση θέλει ακόμη και τον Ηρόδοτο να διαβάζει τις Ιστορίες του φωναχτά στην Ολυμπία.

Τα αγωνίσματα

Το έπαθλο

Ποιος μπορούσε να αγωνιστεί

• Μόνο ελεύθεροι Έλληνες άντρες. Δούλοι, γυναίκες και μη Έλληνες αποκλείονταν.
• Απαιτούνταν ελληνική ταυτότητα: οι Μακεδόνες έπρεπε να αποδείξουν την ελληνικότητά τους (Αλέξανδρος Α΄ της Μακεδονίας, ~5ος αι. π.Χ.).
• Οι Ρωμαίοι έγιναν δεκτοί αργότερα ως εξελληνισμένοι: ο Νέρων αγωνίστηκε κωμικά (έπεσε από το άρμα, «νίκησε» πάντως, 67 μ.Χ.).
• Οι παντρεμένες αποκλείονταν από τα θεάματα (ποινή να ριχθούν από τον γκρεμό του Τυπαίου). Ανύπαντρες κοπέλες και παρθένες επιτρέπονταν.
• Στις ιππικές νίκες πιστωνόταν ο ιδιοκτήτης, όχι ο αναβάτης ή ο ηνίοχος — έτσι μπορούσαν γυναίκες να «νικήσουν» ως ιδιοκτήτριες. Η Σπαρτιάτισσα πριγκίπισσα Κυνίσκα ήταν η πρώτη γυναίκα νικήτρια (396 και 392 π.Χ.), στο τέθριππο.
• Περίοδος προετοιμασίας: οι αθλητές περνούσαν 30 ημέρες πριν τους Αγώνες στην κοντινή Ήλιδα υπό επίσημη επίβλεψη. Σε αυτή τη φάση γίνονταν αποκλεισμοί.

Γυμνοί και αλειμμένοι

• Οι αθλητές αγωνίζονταν γυμνοί (η ίδια η λέξη «γυμνάσιο» σημαίνει τόπος γύμνωσης). Η αλλαγή από το ζωνάρι χρονολογείται γύρω στο 720 π.Χ.
• Αλειμμένα σώματα: οι αθλητές αλείφονταν με ελαιόλαδο πριν από τα αγωνίσματα και συχνά πασπαλίζονταν με σκόνη για καλύτερο κράτημα στην πάλη.
• Στλεγγίδα: καμπύλη χάλκινη ξύστρα για να αφαιρούν λάδι, ιδρώτα και σκόνη.

Με μια ματιά

Η Ιερή Εκεχειρία

Γνωστοί νικητές

• Μίλων ο Κροτωνιάτης (~6ος αι. π.Χ.): εξάκις πρωταθλητής πάλης. Η παράδοση του αποδίδει υπερβολικά κατορθώματα, όπως ότι σήκωσε ένα τετράχρονο βόδι γύρω από το στάδιο.
• Διαγόρας ο Ρόδιος: πυγμάχος· γιοι και εγγόνια του νίκησαν επίσης. Λέγεται πως πέθανε από χαρά όταν τον σήκωσαν στους ώμους τους οι νικηφόροι γιοι του.
• Λεωνίδας ο Ρόδιος (164-152 π.Χ.): 12 νίκες σε τέσσερις Ολυμπιάδες, σε τρία αγωνίσματα δρόμου. Το ρεκόρ του συχνά συγκρίνεται με σύγχρονες ολυμπιακές επιδόσεις.
• Κυνίσκα η Σπαρτιάτισσα: η πρώτη γυναίκα «νικήτρια» μέσω ιπποτροφίας (396 π.Χ.).
• Θεαγένης ο Θάσιος: οι αρχαίες πηγές του αποδίδουν 1.300 νίκες συνολικά σε ελληνικούς αγώνες.

Το τέλος των Αγώνων

• Ρωμαϊκή περίοδος: οι Αγώνες συνεχίστηκαν, με ολοένα περισσότερους Ρωμαίους και μη Έλληνες θεατές.
• Παρακμή: με τον χρόνο το παλαιό θρησκευτικό κύρος μειωνόταν και η γιορτή άλλαζε χαρακτήρα.
• 393 μ.Χ.: ο Θεοδόσιος Α΄ απαγόρευσε όλες τις παγανιστικές γιορτές· οι Ολυμπιακοί τέλειωσαν.
• Καταστροφή του χώρου: ο Θεοδόσιος Β΄ διέταξε την καταστροφή ναών (426 μ.Χ.). Σεισμοί και πλημμύρες έθαψαν σταδιακά τον χώρο.
• Επανανακάλυψη: η Ολυμπία ήρθε ξανά στο προσκήνιο τον 18ο και τον 19ο αιώνα, όταν οι ανασκαφές αποκάλυψαν το ιερό.

Η σύγχρονη αναβίωση

• Πιερ ντε Κουμπερτέν ίδρυσε τους σύγχρονους Ολυμπιακούς το 1896 στην Αθήνα, εμπνευσμένος από το αρχαίο πρότυπο και τους προγενέστερους ελληνικούς «Ολυμπιακούς Ζάππα» του 1859, 1870 και 1875.
• Αθήνα 1896: οι πρώτοι σύγχρονοι αγώνες. Φιλοξενήθηκαν στο Παναθηναϊκό Στάδιο (Καλλιμάρμαρο)· ο πρώτος μαραθώνιος συνδέθηκε με τη Μάχη του Μαραθώνα.
• Ολυμπιακή φλόγα: εφεύρεση του 1928. Η αφή στην Ολυμπία και η λαμπαδηδρομία ξεκίνησαν το 1936.
• Αθήνα 2004: οι Ολυμπιακοί επέστρεψαν στην Αθήνα. Ο μαραθώνιος τερμάτισε στο Παναθηναϊκό Στάδιο.

Πού θα συναντήσετε τους Αγώνες σήμερα

• Αρχαιολογικός χώρος Ολυμπίας (περίπου 4 ώρες με αυτοκίνητο από Αθήνα): ναός Διός, στάδιο, εργαστήριο Φειδία, θησαυροφυλάκια και μουσείο εντός χώρου.
• Αρχαιολογικό Μουσείο Ολυμπίας: αετώματα του ναού του Διός, Ερμής του Πραξιτέλη, αθλητική γλυπτική.
• Παναθηναϊκό Στάδιο (Αθήνα): τόπος των Αγώνων του 1896. Εξ ολοκλήρου από μάρμαρο. Ανοιχτό στο κοινό.
• Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Αθήνα): αθλητική τέχνη και αντικείμενα της εποχής της Ολυμπίας.

Συχνές ερωτήσεις

Γίνονταν πραγματικά κάθε 4 χρόνια;

Ναι — ο ίδιος τετραετής κύκλος με τους σύγχρονους. Η Ολυμπιάδα (τετραετία) χρησιμοποιούνταν ως ελληνικό σύστημα χρονολόγησης.

Πόσο διαρκούσαν οι Αγώνες;

5 ημέρες στο απόγειό τους. Στα πρώτα χρόνια λιγότερες· αργότερα επεκτάθηκαν για να χωρέσουν περισσότερα αγωνίσματα.

Προπονούνταν οι αθλητές όλο τον χρόνο;

Ναι — υπήρχαν επαγγελματίες αθλητές σε μεγάλα ιερά και πόλεις. Διατροφή, προπονητικά προγράμματα, προπονητές, όλα είχαν αναπτυχθεί.

Τι γινόταν με την κλεψιά;

Καταγράφηκαν περιπτώσεις. Δωροδοκία και παραβίαση κανόνων. Ποινές: πρόστιμα (πληρωμή για άγαλμα Ζάνη), αποκλεισμοί και ντροπή.

Είχαν πραγματικά οι νικητές αντιμετώπιση θεού;

Ηρωική υπόσταση. Αγάλματα, δωρεάν σίτιση, φοροαπαλλαγές. Κάποιες πόλεις γκρέμιζαν ένα κομμάτι του τείχους τους ώστε να μπει ο νικητής από νέα πύλη.

Μπορώ να επισκεφθώ την Ολυμπία σήμερα;

Ναι — υπάρχει μεγάλος αρχαιολογικός χώρος και μουσείο. Από την Αθήνα γίνεται ως ημερήσια εκδρομή με αρκετές ώρες δρόμο, αλλά η διανυκτέρευση είναι πιο άνετη. Στο αρχαίο στάδιο μπορείτε ακόμη να περπατήσετε.