Βυζαντινή Ελλάδα: η χιλιετία ανάμεσα στην αρχαιότητα και το 1821

Τι σημαίνει «Βυζαντινός»

Βυζαντινή Αυτοκρατορία λέμε σήμερα την ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση του δυτικού τμήματος τον 5ο αιώνα μ.Χ. Οι ίδιοι οι Βυζαντινοί δεν χρησιμοποιούσαν τη λέξη «Βυζαντινός». Αποκαλούσαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους. Πρωτεύουσα ήταν η Κωνσταντινούπολη, που εγκαινιάστηκε από τον Κωνσταντίνο το 330 μ.Χ. Τα ελληνικά έγιναν η κυρίαρχη γλώσσα από τον 7ο αιώνα. Η αυτοκρατορία κράτησε, με μεταβολές και κρίσεις, από το 330 μ.Χ. έως το 1453 μ.Χ.: πάνω από 1.123 χρόνια.

Για την Ελλάδα, αυτό έχει σημασία. Τα ελληνικά εδάφη παρέμειναν για αιώνες μέσα σε ένα ελληνόφωνο, χριστιανικό και γραμματισμένο κράτος. Η σύγχρονη ελληνική ταυτότητα δεν προέρχεται μόνο από την κλασική αρχαιότητα. Οφείλει πολλά και στη βυζαντινή χιλιετία: στη γλώσσα, στην εκκλησιαστική παράδοση, στην τέχνη και στην αίσθηση ιστορικής συνέχειας.

Το μεγάλο χρονολόγιο

Βυζαντινή Αθήνα

• 3ος-5ος αι. μ.Χ.: Η Αθήνα παραμένει ειδωλολατρικό και διανοητικό κέντρο. Οι φιλοσοφικές σχολές δραστηριοποιούνται μέχρι το 529 μ.Χ. όταν ο Ιουστινιανός κλείνει την Ακαδημία (η σχολή του Πλάτωνα είχε λειτουργήσει 916 χρόνια).
• 5ος-7ος αι.: Εκχριστιανισμός. Ο Παρθενώνας μετατρέπεται σε Εκκλησία της Παναγίας (Θεοτόκος Αθηνιώτισσα).
• Σλαβικές εισβολές 6ος-7ος αι.: Η Αθήνα μειώνεται. Συνεχής κατοίκηση αλλά μικρή και επαρχιακή.
• 9ος-12ος αι.: Βυζαντινή αναγέννηση. Χτίζονται μικρές εκκλησίες με προσεγμένη τοιχοδομία: Καπνικαρέα (~1050), Άγιοι Θεόδωροι (~1060-70), Άγιος Ελευθέριος (Μικρή Μητρόπολη, ~12ος αι.), Μοναστήρι Δαφνίου (~1080).
• 1204-1456: Λατινικό (Φραγκικό) Δουκάτο Αθηνών. Καθολικό διάλειμμα. Ακρόπολη = δουκικό παλάτι.
• 1456: Οθωμανική κατάκτηση. Παρθενώνας → τζαμί. Συνέχιση αστικής ζωής υπό οθωμανική κυριαρχία μέχρι την ανεξαρτησία του 1830.

Βυζαντινή τέχνη και αρχιτεκτονική

Εικονογραφία

• Εικόνες: θρησκευτικές απεικονίσεις. Τέμπερα σε ξύλο, φόντο από χρυσό φύλλο. Ιδιαίτερα στιλιζαρισμένες και συμβολικές, όχι νατουραλιστικές.
• Μωσαϊκό: γυάλινα ψηφιδωτά ενσωματωμένα σε γύψο. Το μοναστήρι Δαφνίου (12ος αι., κοντά στην Αθήνα) σώζει σπουδαία παραδείγματα και είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
• Τοιχογραφία: αντικατέστησε συχνά το μωσαϊκό στις μεταγενέστερες βυζαντινές εκκλησίες, επειδή ήταν φθηνότερη. Ο Μυστράς, κοντά στη Σπάρτη, και τα μοναστήρια του Αγίου Όρους διατηρούν σημαντικούς όψιμους βυζαντινούς κύκλους.
• Εικονομαχία (726-843): αυτοκρατορική διαμάχη για το αν οι εικόνες ήταν ειδωλολατρικές. Μαζική καταστροφή κατά τις εικονοκλαστικές περιόδους. Η επίλυση (843) επανέφερε τις εικόνες· η ημερομηνία εορτάζεται ως «Θρίαμβος της Ορθοδοξίας».
• Χειρόγραφη διακόσμηση: ευαγγέλια, ψαλτήρια με ζωγραφισμένες μικρογραφίες.

Με μια ματιά

Βυζαντινή πνευματική ζωή

• Ελληνική γλώσσα: συνεχής από την αρχαιότητα μέσω του Βυζαντίου στα σύγχρονα ελληνικά. Τα σύγχρονα ελληνικά είναι άμεση εξέλιξη της βυζαντινής δημοτικής.
• Διατήρηση χειρογράφων: οι Βυζαντινοί αντέγραψαν και διέσωσαν πολλά ελληνικά κλασικά κείμενα. Χωρίς αυτή την αντιγραφική παράδοση, μεγάλο μέρος του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Σοφοκλή και του Ομήρου δεν θα είχε φτάσει ως εμάς.
• Θεολογία: οι Έλληνες πατέρες (Μέγας Βασίλειος, Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ιωάννης ο Δαμασκηνός) διαμόρφωσαν το χριστιανικό δόγμα.
• Σχολεία: η Κωνσταντινούπολη είχε οργανωμένη ανώτερη παιδεία, με τη Μαγναύρα να ξεχωρίζει από τον 9ο αιώνα.
• Επιρροή στη Δύση: οι βυζαντινοί λόγιοι που έφευγαν από την οθωμανική κατάκτηση τον 15ο αι. έφεραν ελληνικά χειρόγραφα και γνώση στην Ιταλία, τροφοδοτώντας την Αναγέννηση.

Βυζαντινή μουσική και ψαλμωδία

• Βυζαντινή ψαλμωδία: μονοφωνική φωνητική λειτουργική μουσική. Σύστημα οκτώ ήχων (οκτώηχος).
• Συνεχής παράδοση: ακόμη ψάλλεται στις ελληνικές ορθόδοξες εκκλησίες σήμερα. Την ακούει κανείς καθαρά σε κυριακάτικη λειτουργία στην Αθήνα.
• Συνθέτες: Ρωμανός ο Μελωδός (6ος αι.), Ιωάννης ο Δαμασκηνός (8ος αι.), Κασσιανή (9ος αι.) — από τις πρώτες γνωστές γυναίκες συνθέτριες της μεσαιωνικής παράδοσης.

Οι μεσαιωνικές ελληνικές περιοχές

• Θεσσαλονίκη: δεύτερη μεγαλύτερη βυζαντινή πόλη μετά την Κωνσταντινούπολη. Τείχη, εκκλησίες (Άγιος Δημήτριος — προστάτης άγιος), Ροτόντα, Άγιος Γεώργιος.
• Μυστράς (κοντά στη Σπάρτη): όψιμη βυζαντινή πρωτεύουσα του Μοριά (Πελοπόννησος), με ερείπια, παλάτια και τοιχογραφίες. UNESCO. Ο τελευταίος βυζαντινός αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ’ στέφθηκε εδώ.
• Μετέωρα: μοναστήρια σε βραχώδεις στύλους, ιδρύθηκαν τον 14ο αι. UNESCO. (Δες ημερήσια εκδρομή στα Μετέωρα.)
• Άγιο Όρος: μοναστική δημοκρατία· ιδρύθηκε το 963 μ.Χ.· ακόμη λειτουργεί· 20 μοναστήρια. UNESCO.
• Κρήτη: βυζαντινή στη συνέχεια βενετική (1204-1669). Το Ηράκλειο και τα Χανιά εξακολουθούν να δείχνουν στρωματοποιημένη μεσαιωνική αρχιτεκτονική.
• Ελληνικά νησιά: πολλά έχουν βυζαντινά, βενετικά και γενουάτικα κάστρα και εκκλησίες.

Βασικές ημερομηνίες για τα ελληνικά εδάφη

• 529 μ.Χ.: Ο Ιουστινιανός κλείνει την Ακαδημία του Πλάτωνα στην Αθήνα.
• 726-843 μ.Χ.: Εικονομαχία. Διαμάχη για τη θρησκευτική τέχνη και καταστροφή.
• 867-1056: Μακεδονική δυναστεία. Χρυσή εποχή του βυζαντινού πολιτισμού και στρατιωτικής επέκτασης.
• 1054: Μεγάλο Σχίσμα. Διάσπαση μεταξύ Ρωμαιοκαθολικής και Ελληνικής Ορθόδοξης εκκλησίας.
• 1204: Η Δ’ Σταυροφορία λεηλατεί την Κωνσταντινούπολη. Βαθύ πλήγμα για το Βυζάντιο.
• 1204-1261: Λατινική Αυτοκρατορία (κυριαρχία Σταυροφόρων στην Κωνσταντινούπολη). Ελληνικά διάδοχα κράτη (Νίκαια, Ήπειρος, Τραπεζούντα).
• 1261: Η Κωνσταντινούπολη ανακτάται από τους Έλληνες. Δυναστεία των Παλαιολόγων μέχρι το τέλος.
• 1453: Η Κωνσταντινούπολη πέφτει στον Οθωμανό Μεχμέτ Β’. Τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
• 1456: Η Αθήνα πέφτει στους Οθωμανούς.
• 1460: Το τελευταίο βυζαντινό προπύργιο (Μυστράς) πέφτει.

Πού θα συναντήσετε τη βυζαντινή Ελλάδα στην Αθήνα

Βυζαντινή κληρονομιά στη σύγχρονη Ελλάδα

• Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία: συνεχής από τη βυζαντινή εποχή. ~95% των Ελλήνων αυτοπροσδιορίζονται ως Έλληνες Ορθόδοξοι.
• Ελληνική γλώσσα: τα σύγχρονα ελληνικά είναι εξελιγμένα βυζαντινά ελληνικά.
• Εθνική ταυτότητα: ο ελληνικός εθνικισμός του 19ου αιώνα αντλούσε βαθιά από τη βυζαντινή και κλασική κληρονομιά.
• Ημερολόγιο και θρησκευτικές γιορτές: το ελληνικό ορθόδοξο ημερολόγιο = βυζαντινή κληρονομιά.
• Τοπωνύμια και αρχιτεκτονική: η βυζαντινή εποχή άφησε διαρκές αποτύπωμα.

Συχνές ερωτήσεις

Ήταν οι Βυζαντινοί Έλληνες ή Ρωμαίοι;

Στην αντίληψή τους, και τα δύο. Πολιτικά ήταν Ρωμαίοι, ενώ γλωσσικά και πολιτισμικά, ιδιαίτερα μετά τον 7ο αιώνα, ο ελληνικός χαρακτήρας έγινε κυρίαρχος. Οι σύγχρονοι Έλληνες κληρονομούν και τις δύο αυτές στρώσεις.

Γιατί τους λέμε «Βυζαντινούς» και όχι «Ρωμαίους»;

Η ετικέτα επινοήθηκε στη δυτική επιστήμη του 16ου αιώνα — όρος εξωτερικού παρατηρητή. Οι Βυζαντινοί αποκαλούσαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους.

Παρήκμασε η Αθήνα στη βυζαντινή εποχή;

Ναι αρχικά. Μειώθηκε ο πληθυσμός. Στη συνέχεια αναγεννήθηκε τον 9ο-12ο αι. με την εκκλησιαστική οικοδομή. Επαρχιακή αλλά όχι εγκαταλελειμμένη.

Τι είναι το μοναστήρι Δαφνίου;

Σημαντικό βυζαντινό μοναστήρι κοντά στην Αθήνα με παγκόσμιας κλάσης μωσαϊκά 11ου αι. UNESCO. Κλειστό για αποκατάσταση μερικές φορές· ανοιχτό κατά τις προσβάσιμες περιόδους.

Ποια αθηναϊκή εκκλησία αξίζει για πρώτη επίσκεψη;

Η Καπνικαρέα είναι η πιο εύκολη λόγω θέσης. Ο Άγιος Ελευθέριος δείχνει καθαρά τη χρήση αρχαίων λίθων. Το Δαφνί θέλει περισσότερη μετακίνηση, αλλά έχει από τα σημαντικότερα μωσαϊκά κοντά στην Αθήνα.

Πώς συνδέεται το Βυζάντιο με τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα;

Βαθιά. Θρησκεία, γλώσσα, εθνική συνέχεια, αίσθηση τόπου — όλα βυζαντινή κληρονομιά. Ο σύγχρονος ελληνικός εθνικισμός έβλεπε το Βυζάντιο ως άμεσο πρόγονο.