Δωρικός, Ιωνικός, Κορινθιακός: οι τρεις ελληνικοί ρυθμοί

Τρεις ρυθμοί, σε χρονολογική σειρά

Η ελληνική αρχιτεκτονική ανέπτυξε τρεις «ρυθμούς», δηλαδή σύνολα κανόνων για τις αναλογίες των κιόνων, τα κιονόκρανα και τον θριγκό. Εμφανίστηκαν διαδοχικά: Δωρικός (~7ος αι. π.Χ., ελληνική ενδοχώρα και δυτικές αποικίες), Ιωνικός (~6ος αι. π.Χ., ανατολική Ελλάδα και νησιά), Κορινθιακός (τέλη 5ου αι. π.Χ., με μεγάλη διάδοση αργότερα). Οι Ρωμαίοι πρόσθεσαν τον Τοσκανικό και τον Σύνθετο, όμως οι τρεις ελληνικοί ρυθμοί έμειναν η βασική γλώσσα της κλασικής αρχιτεκτονικής για την Αναγέννηση και τον Νεοκλασικισμό.

Πώς αναγνωρίζονται γρήγορα

Ο δωρικός ρυθμός στη λεπτομέρεια

• Προέλευση: Ελληνική ενδοχώρα, ~7ος αι. π.Χ. Πιθανώς εξελίχθηκε από παλαιότερη ξύλινη αρχιτεκτονική.
• Κίονας: 4-8 διάμετροι ύψος (γερές αναλογίες). Χωρίς βάση. Ραβδωτός κορμός (~20 αυλακώσεις).
• Κιονόκρανο: τετράγωνος άβακας πάνω σε κυκλικό εχίνο (καμπυλωτό μαξιλάρι). Απλό.
• Θριγκός (οριζόντια δοκός στην κορυφή): τρίγλυφοι (μπλοκ με 3 αυλακώσεις) εναλλάσσονται με μετόπες (τετράγωνα πάνελ, συχνά γλυπτά).
• Παραδείγματα: Παρθενώνας, Θησείο (Ηφαιστείο) στην Αγορά — από τους καλύτερα διατηρημένους αρχαίους ελληνικούς ναούς, Ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς, Ναός του Ποσειδώνα στο Σούνιο.

Ο ιωνικός ρυθμός στη λεπτομέρεια

• Προέλευση: ανατολική Ελλάδα και νησιά του Αιγαίου (Ιωνία), ~6ος αι. π.Χ.
• Κίονας: ~9 διάμετροι ύψος (λεπτότερος). Έχει βάση (συνήθως αττική βάση — κυρτό/κοίλο/κυρτό). 24 αυλακώσεις (περισσότερες από τον Δωρικό).
• Κιονόκρανο: χαρακτηριστικές διπλές έλικες-σπείρες. Μερικές φορές λέγονται «κέρατα κριού».
• Θριγκός: συνεχής ζωφόρος (συχνά γλυπτός) αντί για τρίγλυφους/μετόπες.
• Παραδείγματα: Ερέχθειο στην Ακρόπολη, Ναός της Αθηνάς Νίκης στην είσοδο της Ακρόπολης, Ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο (ένα από τα επτά θαύματα).

Ο κορινθιακός ρυθμός στη λεπτομέρεια

Καρυάτιδες: γλυπτά στη θέση κιόνων

• Καρυάτιδα: γλυπτή γυναικεία μορφή που χρησιμοποιείται ως αρχιτεκτονικό στήριγμα αντικαθιστώντας τον κίονα.
• Στοά Ερεχθείου (Ακρόπολη, ~420 π.Χ.): έξι καρυάτιδες, το γνωστότερο παράδειγμα. 5 πρωτότυπα βρίσκονται στο Μουσείο Ακρόπολης, 1 στο Βρετανικό Μουσείο, ενώ στον χώρο υπάρχουν αντίγραφα.
• Άτλας: ανδρικό αντίστοιχο. Λιγότερο συνηθισμένο.
• Προέλευση: το όνομα συνδέεται με τις Καρυές της Λακωνίας. Οι αρχαίες και μεταγενέστερες εξηγήσεις διαφέρουν, γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή.

Με μια ματιά

Διαδρομή στην Αθήνα ανά ρυθμό

1. Ακρόπολη: Παρθενώνας (Δωρικός), Ερεχθείο (Ιωνικός + Καρυάτιδες), Αθηνά Νίκη (Ιωνικός), Προπύλαια (Δωρικός εξωτερικά, Ιωνικός εσωτερικά).
2. Αγορά: Θησείο / Ηφαιστείο (Δωρικός, ~450 π.Χ.) — από τους καλύτερα διατηρημένους δωρικούς ναούς.
3. Ολυμπιείο (Ναός του Ολυμπίου Διός): 15 κορινθιακοί κίονες που επιβιώνουν, 17 μ. ψηλοί. Ανατολικά της Ακρόπολης. Περισσότερα στο Ολυμπιείο και Ακρόπολη στην Πλάκα.
4. Ρωμαϊκή Αγορά: Πύργος των Ανέμων (οκτάγωνος — ασυνήθιστο υβριδικό ρωμαϊκό στυλ).
5. Στοά του Αττάλου: ανακατασκευασμένη· μικτοί ρυθμοί (Δωρικός εξωτερικά ισόγειο, Ιωνικός εσωτερικά και επάνω όροφος).
6. Μνημείο Λυσικράτη (Πλάκα): μικρό χορηγικό μνημείο· παλαιότερο διασωζόμενο εξωτερικό κορινθιακό κιονόκρανο (335 π.Χ.).

Πέρα από την Ελλάδα

• Ρωμαϊκά κτίρια: πολλά χρησιμοποιούν ελληνικούς ρυθμούς, ιδίως Κορινθιακό και Σύνθετο (ρωμαϊκή παραλλαγή).
• Αναγέννηση: οι αρχιτέκτονες μελέτησαν ξανά τους ρυθμούς και τους χρησιμοποίησαν σε πολιτικά και θρησκευτικά κτίρια.
• Νεοκλασικισμός (18ος-19ος αι.): αντέγραψε τους ρυθμούς ρητά.
• Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ακαδημία, Εθνική Βιβλιοθήκη (η «Αθηναϊκή Τριλογία» στην Πανεπιστημίου): καθαρός νεοκλασικισμός με ελληνικούς ρυθμούς.
• Καπιτώλιο ΗΠΑ, Λευκός Οίκος, Ανώτατο Δικαστήριο, Μνημείο Λίνκολν: χρησιμοποιούν ελληνικούς ρυθμούς για να δηλώσουν διάρκεια, δημόσιο κύρος και πολιτική σοβαρότητα.

Διαβάζοντας την κάτοψη ναού

• Κρηπίδωμα: κλιμακωτή βάση.
• Στυλοβάτης: επάνω σκαλοπάτι (όπου ακουμπούν οι κίονες).
• Σηκός: εσωτερικό ιερό όπου βρισκόταν το λατρευτικό άγαλμα.
• Πρόναος: μπροστινή στοά.
• Οπισθόδομος: πίσω θάλαμος (θησαυροφυλάκιο).
• Περίστυλο: περιμετρική σειρά κιόνων.
• Αέτωμα: τριγωνικό μέτωπο μπροστά και πίσω (συχνά γλυπτό).

Λεπτές δωρικές διορθώσεις

• Έντασις: οι κίονες φουσκώνουν ελαφρά στη μέση (αντισταθμίζει την οπτική ψευδαίσθηση κοιλότητας).
• Καμπυλότητα στυλοβάτη: η βάση του Παρθενώνα καμπυλώνει ελαφρά προς τα πάνω στη μέση.
• Κίονες που γέρνουν προς τα μέσα: περίπου 6 εκ. προς τα μέσα σε 11 μ. ύψος, ώστε το κτίριο να φαίνεται πιο σταθερό στο μάτι.
• Γωνιαίοι κίονες παχύτεροι: οπτική διόρθωση για να μην φαίνονται λεπτότεροι απέναντι στο φως του ουρανού.
• Αποτέλεσμα: στον Παρθενώνα οι ευθείες γραμμές είναι λιγότερες απ’ ό,τι νομίζει κανείς. Η αίσθηση ισορροπίας βγαίνει μέσα από μικρές, σκόπιμες διορθώσεις.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιος είναι ο πιο γρήγορος τρόπος αναγνώρισης;

Το κιονόκρανο δίνει την απάντηση. Απλό μπολ = Δωρικός. Σπείρες = Ιωνικός. Φύλλα = Κορινθιακός.

Υπάρχει καλύτερος ρυθμός;

Όχι με απόλυτο τρόπο. Ο Δωρικός δίνει βάρος και αυστηρότητα, ο Ιωνικός λεπτότητα και κίνηση, ο Κορινθιακός διακόσμηση και θεατρικότητα. Ο καθένας έχει τη λογική του.

Ποιος ναός στην Αθήνα είναι καλύτερα διατηρημένος;

Θησείο (Ηφαιστείο) στην Αρχαία Αγορά — Δωρικός, ~450 π.Χ., άθικτος θριγκός και δοκάρια οροφής. Δωρεάν είσοδος με εισιτήριο Αγοράς.

Γιατί υπάρχουν Καρυάτιδες στο Ερεχθείο;

Πιθανώς συμβόλιζαν τις αρχαίες αθηναϊκές φυλές ή ιερές ιέρειες. Στηρίζουν τη νότια στοά στη θέση κιόνων.

Πού μπορώ να δω κορινθιακούς κίονες στην Αθήνα;

Ολυμπιείο (τεράστιοι), Μνημείο Λυσικράτη (μικρό και παλαιότερο), διάφορα κτίρια ρωμαϊκής εποχής.

Χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες συγκεκριμένους ρυθμούς για συγκεκριμένα κτίρια;

Χονδρικά ναι. Δωρικός για μεγάλους ναούς της ενδοχώρας (Παρθενώνας), Ιωνικός για θησαυροφυλάκια και μικρότερους ναούς, Κορινθιακός αργότερα για μνημεία και κτίρια με ρωμαϊκή επιρροή.