Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης: σύντομος οδηγός

Η αλυσίδα δασκάλου και μαθητή

Ο Σωκράτης (~469-399 π.Χ.) δίδαξε τον Πλάτωνα (~428-348 π.Χ.). Ο Πλάτων δίδαξε τον Αριστοτέλη (384-322 π.Χ.). Ο Αριστοτέλης δίδαξε τον Αλέξανδρο Γ΄ της Μακεδονίας. Οι τρεις φιλόσοφοι δεν ανήκουν σε μακρινές εποχές μεταξύ τους. Ο Σωκράτης ήταν περίπου 40 ετών όταν γεννήθηκε ο Πλάτων. Ο Πλάτων ήταν περίπου 60 όταν γεννήθηκε ο Αριστοτέλης.

Οι τρεις έζησαν και εργάστηκαν στην Αθήνα, αν και ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής. Η σκέψη τους απλώνεται σε ηθική, πολιτική, λογική, μεταφυσική, γνώση, βιολογία, ρητορική και ποίηση. Πολλά ερωτήματα που συζητούνται ακόμη στα πανεπιστήμια έχουν την αφετηρία τους σε αυτή την περίοδο.

Σωκράτης: ο άνθρωπος των ερωτήσεων

• ~469-399 π.Χ. Αθηναίος. Ο πατέρας του ήταν λιθοξόος, η μητέρα του μαία.
• Δεν έγραψε κανένα έργο. Τον γνωρίζουμε από τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τη σατιρική κωμωδία Νεφέλες του Αριστοφάνη.
• Δίδασκε σε δημόσιους χώρους. Αγορά, γυμνάσια, συμπόσια. Δεν είχε σχολή και δεν έπαιρνε δίδακτρα.
• Η μέθοδός του ήταν ο έλεγχος. Ρωτούσε μέχρι να φανούν οι αντιφάσεις στις απόψεις του συνομιλητή.
• Η πιο γνωστή φράση του: «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα». Η σοφία αρχίζει από την αναγνώριση της άγνοιας.
• Το 399 π.Χ. δικάστηκε για ασέβεια και διαφθορά των νέων. Η καταδίκη πέρασε με ψήφους 281-220. Ήπιε κώνειο.

Πλάτων: η Ακαδημία και οι διάλογοι

Η θεωρία των Ιδεών

• Ο αισθητός κόσμος αλλάζει. Τα πράγματα γεννιούνται, φθείρονται, χάνονται.
• Η αληθινή γνώση αφορά τις Ιδέες. Η Ομορφιά, η Δικαιοσύνη και το Αγαθό υπάρχουν ως σταθερά πρότυπα.
• Η αλληγορία του σπηλαίου βρίσκεται στο Ζ΄ βιβλίο της Πολιτείας. Οι άνθρωποι μοιάζουν με δεσμώτες που βλέπουν σκιές στον τοίχο. Ο φιλόσοφος βγαίνει στο φως και επιστρέφει για να διδάξει.
• Η μάθηση είναι ανάμνηση. Για τον Πλάτωνα, η ψυχή ανακαλεί όσα γνώριζε πριν από τη γέννηση.

Η Πολιτεία του Πλάτωνα

• Η Πολιτεία είναι ο πιο γνωστός πολιτικός διάλογος του Πλάτωνα.
• Το θέμα της είναι η δικαιοσύνη. Ο Πλάτων ψάχνει πρώτα τη δίκαιη πόλη και μετά τον δίκαιο άνθρωπο.
• Η πόλη χωρίζεται σε τρεις ομάδες: άρχοντες-φιλόσοφοι, φύλακες, παραγωγοί.
• Η ψυχή έχει τρία μέρη: λογιστικό, θυμοειδές, επιθυμητικό. Η δομή της ψυχής αντιστοιχεί στη δομή της πόλης.
• Η παιδεία κρατά δεκαετίες. Μουσική, γυμναστική, μαθηματικά, διαλεκτική.
• Η δημοκρατία δέχεται σκληρή κριτική. Ο Πλάτων φοβάται τη δημαγωγία και την πορεία προς την τυραννία.

Αριστοτέλης: ο φιλόσοφος της ταξινόμησης

• 384-322 π.Χ. Γεννήθηκε στα Στάγειρα. Ο πατέρας του ήταν γιατρός στην αυλή της Μακεδονίας.
• Σπούδασε στην Ακαδημία από τα 17 του και έμεινε εκεί περίπου 20 χρόνια.
• Το 343-340 π.Χ. δίδαξε τον Αλέξανδρο στη μακεδονική αυλή.
• Το 335 π.Χ. ίδρυσε το Λύκειο στην Αθήνα. Η σχολή ονομάστηκε και «περιπατητική», επειδή η διδασκαλία γινόταν συχνά με περπάτημα.
• Έγραψε για σχεδόν κάθε γνωστικό πεδίο: λογική, βιολογία, φυσική, μεταφυσική, ηθική, πολιτική, ρητορική, ποιητική, μετεωρολογία, όνειρα, θέατρο.
• Από περίπου 200 έργα σώζονται γύρω στα 31. Τα περισσότερα μοιάζουν με σημειώσεις διδασκαλίας και όχι με λογοτεχνικά βιβλία.
• Το 322 π.Χ. έφυγε από την Αθήνα μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου. Οι αντιμακεδονικές διαθέσεις είχαν φουντώσει. Πέθανε την ίδια χρονιά στην Εύβοια.

Οι βασικές συμβολές του Αριστοτέλη

Με μια ματιά

Πλάτων και Αριστοτέλης: η βασική διαφορά

• Πραγματικότητα: ο Πλάτων αναζητά τις Ιδέες πέρα από τα πράγματα· ο Αριστοτέλης βρίσκει τη μορφή μέσα στα ίδια τα πράγματα.
• Μέθοδος: ο Πλάτων ξεκινά από πρώτες αρχές· ο Αριστοτέλης κοιτάζει παρατήρηση, ταξινόμηση και επαγωγή.
• Πολιτική: ο Πλάτων γράφει για την ιδανική πόλη· ο Αριστοτέλης συγκρίνει υπαρκτά πολιτεύματα.
• Ηθική: ο Πλάτων συνδέει τη γνώση του Αγαθού με την αρετή· ο Αριστοτέλης τονίζει τη συνήθεια και την πράξη.
• Ύφος: ο Πλάτων γράφει διαλόγους· ο Αριστοτέλης γράφει πραγματείες και σημειώσεις διδασκαλίας.
• Η Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ: ο Πλάτων δείχνει προς τα πάνω, ο Αριστοτέλης προς τη γη. Η χειρονομία συνοψίζει τη διαφορά τους.

Τρεις θάνατοι

• Σωκράτης, 399 π.Χ. Δικάστηκε, καταδικάστηκε και ήπιε κώνειο. Ο Πλάτων περιγράφει τις τελευταίες ώρες στον Φαίδωνα.
• Πλάτων, 348 π.Χ. Πέθανε στην Ακαδημία, σε ηλικία περίπου 80 ετών.
• Αριστοτέλης, 322 π.Χ. Πέθανε στην Εύβοια, λίγο μετά την αποχώρησή του από την Αθήνα.

Η επίδραση μετά την αρχαιότητα

• Χριστιανική θεολογία: ο Πλάτων επηρέασε τον Αυγουστίνο· ο Αριστοτέλης τον Θωμά Ακινάτη.
• Ισλαμική φιλοσοφία: ο Ibn Sina και ο Ibn Rushd σχολίασαν εκτενώς τα ελληνικά κείμενα.
• Νεότερη επιστήμη: το αριστοτελικό πλαίσιο κυριάρχησε μέχρι τον Γαλιλαίο και τον Νεύτωνα.
• Σύγχρονα πανεπιστήμια: η Ακαδημία και το Λύκειο έδωσαν πρότυπα σχολής, συζήτησης και συστηματικής μελέτης.

Πού φαίνεται η ιστορία τους στην Αθήνα

Από πού ξεκινά η ανάγνωση

• Πλάτων για αρχή: Απολογία. Σύντομη, καθαρή, με τη δίκη του Σωκράτη.
• Πλάτων για βάθος: Πολιτεία. Μεγάλο έργο, αλλά κεντρικό για την πολιτική φιλοσοφία.
• Πλάτων πιο αφηγηματικός: Συμπόσιο. Έρωτας, λόγοι, τραπέζι και φιλοσοφία.
• Αριστοτέλης για αρχή: Ηθικά Νικομάχεια. Πρακτικό κείμενο για αρετή, συνήθεια και ευδαιμονία.
• Αριστοτέλης πιο απαιτητικός: Μεταφυσικά και Πολιτικά.

Συχνές ερωτήσεις

Έγραψε κάτι ο Σωκράτης;

Όχι. Όσα γνωρίζουμε περνούν μέσα από μαθητές και αντιπάλους: Πλάτωνα, Ξενοφώντα, Αριστοφάνη. Γι’ αυτό ο «ιστορικός Σωκράτης» είναι δύσκολο πρόσωπο.

Ποιος διαβάζεται πιο εύκολα, ο Πλάτων ή ο Αριστοτέλης;

Ο Πλάτων συνήθως. Οι διάλογοί του έχουν πρόσωπα, σκηνές και ένταση. Ο Αριστοτέλης είναι πιο τεχνικός, γιατί πολλά κείμενα μοιάζουν με σημειώσεις μαθημάτων.

Γιατί εκτελέστηκε ο Σωκράτης;

Η επίσημη κατηγορία ήταν ασέβεια και διαφθορά των νέων. Το πολιτικό υπόβαθρο ήταν βαρύ: μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η Αθήνα έβλεπε με καχυποψία πρόσωπα συνδεδεμένα με αντιδημοκρατικούς κύκλους.

Συμφωνούσε ο Αριστοτέλης με τον Πλάτωνα;

Όχι σε όλα. Δούλεψε πάνω σε πλατωνικά ερωτήματα, αλλά απέρριψε τον χωριστό κόσμο των Ιδεών. Η διαφορά τους είναι και διαφορά χαρακτήρα: ο Πλάτων είναι πιο μαθηματικός και μεταφυσικός, ο Αριστοτέλης πιο παρατηρητικός.

Γιατί παραμένουν σημαντικοί;

Η ηθική, η πολιτική θεωρία, η λογική και η φιλοσοφία της επιστήμης συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τα ερωτήματά τους. Όχι ως απαντήσεις έτοιμες, αλλά ως αφετηρίες σκέψης.

Ποιο αθηναϊκό σημείο δίνει την καλύτερη αίσθηση της εποχής;

Η Αρχαία Αγορά. Η Στοά του Αττάλου, οι διαδρομές ανάμεσα στα ερείπια και η θέα προς την Ακρόπολη κάνουν πιο καθαρό το τοπίο όπου μιλούσε ο Σωκράτης.