Δύο συστήματα παράλληλα
Οι Έλληνες του 5ου-4ου αιώνα π.Χ. είχαν επιλογές όταν αρρώσταιναν. Μπορούσαν να συμβουλευτούν έναν γιατρό εκπαιδευμένο στην ιπποκρατική παράδοση: παρατήρηση συμπτωμάτων, διάγνωση, δίαιτα, φάρμακα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, χειρουργική. Μπορούσαν όμως να ταξιδέψουν και σε ένα Ασκληπιείο, δηλαδή σε ιερό-θεραπευτήριο, για νηστεία, καθαρμό, εγκοίμηση, ιερά φίδια και σκύλους. Τα δύο συστήματα συνυπήρχαν για αιώνες και πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούσαν και τα δύο. Η ιπποκρατική παράδοση άφησε κλινικές παρατηρήσεις και τρόπους σκέψης που επηρέασαν τη δυτική ιατρική για πολύ μεγάλο διάστημα.
Ιπποκράτης ο Κώος
- Έζησε ~460-370 π.Χ. στην Κω.
- Συνδέεται με ιατρική σχολή στην Κω, με μαθητές από τον ελληνικό κόσμο.
- Ιπποκρατική Συλλογή: ~60 ιατρικά έργα που του αποδίδονται. Σήμερα οι μελετητές θεωρούν ότι δεν γράφτηκαν όλα από τον ίδιο, αλλά από διαφορετικούς γιατρούς της σχολής και της παράδοσής του, πιθανότατα σε διάστημα αρκετών δεκαετιών.
- Βασικές συμβολές: αποσύνδεσε την ιατρική από τη θρησκεία και τη μαγεία· έδωσε έμφαση στην παρατήρηση και την πρόγνωση· επέμεινε σε λεπτομερείς σημειώσεις για κάθε περιστατικό.
- «Ιπποκράτειος Όρκος»: ηθικός κώδικας (μη βλάπτειν, εχεμύθεια, αποφυγή σεξουαλικών σχέσεων με ασθενείς). Απαγγέλλεται ακόμα σε τροποποιημένη μορφή από αποφοίτους ιατρικής σε όλο τον κόσμο.
Η ιπποκρατική θεωρία
Οι τέσσερις χυμοί
Η ιπποκρατική ιατρική υποστήριζε ότι το σώμα περιέχει τέσσερις χυμούς: αίμα, φλέγμα, κίτρινη χολή, μαύρη χολή. Υγεία = ισορροπία (κράση)· αρρώστια = ανισορροπία (δυσκρασία). Κάθε χυμός συνδέθηκε με ένα στοιχείο, μια εποχή και έναν χαρακτήρα: αίμα/άνοιξη/αιματώδης, φλέγμα/χειμώνας/φλεγματικός, κίτρινη χολή/καλοκαίρι/χολώδης, μαύρη χολή/φθινόπωρο/μελαγχολικός. Η θεραπεία αποσκοπούσε στην αποκατάσταση της ισορροπίας μέσω δίαιτας, άσκησης, φαρμάκων, αφαιμάξεων, καθαρτικών. Η θεωρία ήταν λανθασμένη, αλλά το πλαίσιο οδήγησε σε σοβαρή εμπειρική παρατήρηση. Η χυμοπαθολογία κυριάρχησε στη δυτική ιατρική μέχρι τον 19ο αιώνα, οπότε η μικροβιακή θεωρία και η κυτταρική παθολογία την εκτόπισαν.
Ιπποκρατικές ιστορίες ασθενών
- Επιδημίαι (Βιβλία Α′ και Γ′ της Συλλογής): 42 ατομικά ιστορικά με κλινικές παρατηρήσεις ημέρα προς ημέρα. Περίπου 25 από τους 42 ασθενείς πέθαναν — οι Ιπποκρατικοί κατέγραφαν τίμια, και τις αποτυχίες.
- Έμφαση στην πρόγνωση: η πρόβλεψη της πορείας της νόσου ήταν σχεδόν τόσο σημαντική όσο η διάγνωση.
- «Ιπποκρατικό προσωπείο»: χαρακτηριστικά στοιχεία στο πρόσωπο ασθενούς κοντά στον θάνατο, όπως οξεία μύτη, βαθουλωμένα μάτια και παγωμένα αυτιά. Η περιγραφή παραμένει αναγνωρίσιμη στην κλινική παρατήρηση.
- Δημόσια υγεία: η πραγματεία «Περί αέρων, υδάτων, τόπων» συσχετίζει περιβάλλον και κλίμα με μοτίβα ασθενειών.
Ασκληπιός και ιατρική των ιερών
- Ασκληπιός: θεός της ιατρικής, γιος του Απόλλωνα και της θνητής Κορωνίδας. Συχνά απεικονίζεται με τη ράβδο τυλιγμένη με φίδι (η σημερινή «Ράβδος του Ασκληπιού»).
- Ναοί (Ασκληπιεία): ~300 σε όλον τον ελληνικό κόσμο, με γνωστά παραδείγματα στην Επίδαυρο, την Κω, την Πέργαμο και την Αθήνα.
- Οικογένεια και συνοδεία: Υγεία, Ιασώ, Ακεσώ, Αίγλη, Πανάκεια. Τα ονόματά τους συνδέθηκαν με βασικές ιατρικές έννοιες.
Εγκοίμηση
- Ο προσκυνητής φτάνει στο ιερό, κάνει εισαγωγικές προσφορές και θυσίες.
- Τελετουργικός καθαρμός: λουτρά, νηστεία, μερικές φορές ημέρες προετοιμασίας.
- Κοιμάται στο άβατον (ιερό κοιτώνα).
- Ο Ασκληπιός εμφανίζεται στο όνειρο, συνταγογραφεί ή θεραπεύει απευθείας.
- Οι ιερείς (θεραπευταί) ερμηνεύουν το όνειρο και χορηγούν θεραπεία την επομένη.
- Θεραπείες: δίαιτα, άσκηση, λουτρά, βότανα, μερικές φορές μικρές χειρουργικές επεμβάσεις.
- Αν θεραπεύονταν, άφηναν αναθηματικό ανάγλυφο και επιγραφή ευγνωμοσύνης.
Με μια ματιά
~460-370 π.Χ.
Ιπποκράτης ο Κώος. Μορφή-κλειδί της ιατρικής παράδοσης.
~60 έργα
Ιπποκρατική Συλλογή. Θεμελιώδη ιατρικά κείμενα.
~300 Ασκληπιεία
Ναοί-θεραπευτήρια στον ελληνικό κόσμο.
~2.400 χρόνια
Συνεχής επίδραση του Ιπποκράτειου Όρκου.
Φίδια και σκύλοι στη θεραπεία
- Ιερά φίδια ζούσαν στα Ασκληπιεία. Μη δηλητηριώδη ασκληπιακά φίδια (υπάρχουν ακόμα στη Μεσόγειο). Πιστεύονταν ότι ενσάρκωναν τη θεραπευτική δύναμη.
- Ιεροί σκύλοι: επίσης διατηρούνταν στα ιερά. Οι προσκυνητές μερικές φορές πίστευαν ότι θεραπεύτηκαν όταν σκύλος έγλειψε πληγή. Μια σύγχρονη, προσεκτική ερμηνεία είναι ότι η τελετουργία μπορούσε να καθαρίσει επιφανειακά την πληγή, χωρίς αυτό να σημαίνει πραγματική ιατρική ασφάλεια.
- Ράβδος του Ασκληπιού vs Κηρύκειο: ένα φίδι σε ραβδί = Ασκληπιός = σωστό ιατρικό σύμβολο. Το κηρύκειο (ραβδί του Ερμή με δύο φίδια και φτερά) συγχέεται συχνά αλλά αφορά τους εμπόρους και τους ταξιδιώτες.
Τα γνωστά Ασκληπιεία
Επίδαυρος
Το μεγαλύτερο και πιο γνωστό Ασκληπιείο. Το θέατρο φιλοξενεί παραστάσεις κάθε καλοκαίρι. Μνημείο UNESCO.
Κως
Η πατρίδα του Ιπποκράτη. Το Ασκληπιείο σώζεται σε σημαντικά ερείπια. Ο Ιπποκράτης φέρεται να δίδαξε κάτω από τον περίφημο πλάτανο (ο σημερινός είναι νεότερος αλλά ζωντανός).
Αθήνα (νότια κλιτύς Ακρόπολης)
Ιδρύθηκε ~419 π.Χ. στη διάρκεια του Λοιμού. Τα ερείπια ορατά κατά την επίσκεψη στην Ακρόπολη. Η ιερή πηγή ρέει ακόμα.
Πέργαμος (σημερινή Τουρκία)
Σημαντικό ελληνιστικό και ρωμαϊκό θεραπευτικό κέντρο. Ο Γαληνός εργάστηκε εκεί για ένα διάστημα. Φημισμένη βιβλιοθήκη και ιατρικές καινοτομίες.
Ο Γαληνός και η ρωμαϊκή σύνθεση
- Γαληνός ο Περγαμηνός (129-216 μ.Χ.): από τους σημαντικότερους γιατρούς της ρωμαϊκής εποχής· συνδύασε την ιπποκρατική θεωρία με ανατομική έρευνα.
- Αυτοκρατορικός γιατρός: Μάρκος Αυρήλιος, Κόμμοδος, Σεπτίμιος Σεβήρος.
- Έγραψε ~500 έργα: περίπου 125 σώζονται. Είναι από τα μεγαλύτερα σωζόμενα σώματα έργου αρχαίου συγγραφέα.
- Ανατομικό έργο: ανέτεμνε ζώα (το ρωμαϊκό δίκαιο απαγόρευε την ανατομή ανθρώπων)· πολλά εφαρμόστηκαν λανθασμένα στους ανθρώπους → κάποια λάθη επέζησαν ~1.500 χρόνια.
- Γαληνική + Ιπποκρατική ιατρική κυριάρχησαν στη δυτική και ισλαμική ιατρική μέχρι τον 16ο αιώνα. Ο Andreas Vesalius με το De humani corporis fabrica (1543) αμφισβήτησε επιτέλους τη γαληνική ανατομή.
Είχε αποτέλεσμα η θεραπεία στα ιερά;
- Επιγραφικά τεκμήρια: χιλιάδες αναθηματικές πινακίδες στην Επίδαυρο ευχαριστούν τον Ασκληπιό για θεραπείες παράλυσης, τύφλωσης, στειρότητας κ.λπ.
- Σύγχρονη ερμηνεία: ο συνδυασμός εικονικού φαρμάκου, ανάπαυσης, καλής διατροφής, υδροθεραπείας και υποστηρικτικής συμβουλευτικής μπορούσε να βοηθήσει σε πολλές ψυχοσωματικές ή χρόνιες καταστάσεις.
- Πραγματικά αποτελεσματικές θεραπείες: διατροφικές οδηγίες, θερμά/ψυχρά λουτρά, άσκηση, ορεινός αέρας, ρύθμιση ύπνου — όλα τεκμηριωμένα για πολλές καταστάσεις.
- Όρια: σοβαροί τραυματισμοί, οξείες λοιμώξεις και καρκίνοι δεν έβρισκαν πραγματική βοήθεια.
Συνηθισμένες ιπποκρατικές θεραπείες
- Δίαιτα (δίαιτα): η βάση. Ψάρια, ήπια κρασιά, λαχανικά, περιορισμοί στη διάρκεια ασθένειας.
- Άσκηση: περπάτημα, γυμναστήριο.
- Αφαίμαξη: «αφαιρούσε» το πλεονάζον αίμα. Επιβίωσε μέχρι τον 19ο αιώνα. Γενικά επιβλαβής.
- Καθαρτικά: εμετικά και υπακτικά για την «αποβολή των κακών χυμών».
- Χειρουργική: περιορισμένη. Ανάταξη καταγμάτων, παροχέτευση αποστημάτων, τρυπανισμός. Υψηλή θνησιμότητα.
- Φαρμακολογία: ~250 φυτικά + ζωικά + ορυκτά φάρμακα. Κάποια πραγματικά αποτελεσματικά (φλοιός ιτιάς = πρόδρομος της ασπιρίνης).
Πού θα συναντήσετε την αρχαία ιατρική σήμερα
- Αθήνα, νότια κλιτύς Ακρόπολης: τα ερείπια του Ασκληπιείου. Ορατά κατά την επίσκεψη στην Ακρόπολη.
- Επίδαυρος: περίπου 2 ώρες από την Αθήνα. Ιερό και θέατρο. Μνημείο UNESCO και από τα καλύτερα σωζόμενα Ασκληπιεία.
- Κως: πλοίο από Πειραιά ή πτήση. Πατρίδα του Ιπποκράτη και Ασκληπιείο.
- Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα: ελληνικά ιατρικά εργαλεία και αγάλματα του Ασκληπιού.
Συχνές ερωτήσεις
Έγραψε ο ίδιος ο Ιπποκράτης τον Ιπποκράτειο Όρκο;
Πιθανώς όχι — οι περισσότεροι μελετητές πιστεύουν ότι γράφτηκε από τη σχολή του, ίσως αργότερα. Σήμερα δίνεται σε τροποποιημένη μορφή από αποφοίτους της ιατρικής.
Ήταν η ελληνική ιατρική πιο προηγμένη από άλλα αρχαία συστήματα;
Ήταν ιδιαίτερα συστηματική και παρατηρητική. Η αιγυπτιακή ιατρική είχε φαρμακολογία και χειρουργική· η βαβυλωνιακή είχε τεκμηριωμένες λίστες ασθενειών. Οι Έλληνες συνδύασαν εμπειρική παρατήρηση με θεωρητικό πλαίσιο και ηθικό κώδικα.
Ποια είναι η Υγεία;
Κόρη του Ασκληπιού, θεά της υγείας. Από αυτήν η λέξη «υγιεινή». Συχνά απεικονίζεται με φίδι.
Θεράπευαν πραγματικά τα Ασκληπιεία;
Κάποιες πρακτικές είχαν πραγματική βάση: ανάπαυση, δίαιτα, υδροθεραπεία, σταθερό περιβάλλον. Πολλά αποτελέσματα ήταν πιθανότατα ψυχολογικά ή αφορούσαν ήπιες και χρόνιες καταστάσεις. Οι επιγραφές, φυσικά, πρόβαλλαν κυρίως τις επιτυχίες.
Ράβδος του Ασκληπιού και κηρύκειο — ποια η διαφορά;
Η Ράβδος του Ασκληπιού έχει ένα φίδι γύρω από ραβδί και είναι το καθαρά ιατρικό σύμβολο. Το κηρύκειο έχει δύο φίδια και φτερά και συνδέεται με τον Ερμή, το εμπόριο, την αγγελιοφορία και τα ταξίδια. Συγχέονται συχνά, αλλά δεν είναι το ίδιο σύμβολο.
Πόσο διήρκεσε η ιπποκρατική ιατρική;
~2.000 χρόνια. Μέχρι τη μικροβιακή θεωρία και την κυτταρική παθολογία του 19ου αιώνα. Κάποιες ιπποκρατικές αξίες είναι ακόμα ενσωματωμένες στη σύγχρονη ιατρική.